Giữa nhịp sống nhộn nhịp của phố cổ Hà Nội, Bốt Hàng Đậu nổi bật như một pháo đài cổ mang đậm dấu ấn Pháp. Công trình có tuổi đời từ năm 1894 không chỉ là di tích quan trọng của hệ thống cấp nước thời Pháp thuộc mà còn là điểm check-in thu hút giới trẻ nhờ vẻ đẹp cổ điển, lãng mạn, đặc biệt vào mùa lộc vừng thay lá.

Biểu tượng nước sạch của Hà Nội cuối thế kỷ 19

Bốt Hàng Đậu (Tháp nước Hàng Đậu) được xây dựng năm 1894, trước cả cầu Long Biên. Công trình tọa lạc tại ngã sáu giữa các phố Hàng Than, Hàng Lược, Hàng Giấy, Hàng Đậu, Quán Thánh và Phan Đình Phùng. Trong giai đoạn cuối thế kỷ 19, Hà Nội thường xuyên đối mặt với các trận dịch bệnh. Chính quyền Pháp, sau sự kiện Tổng trú sứ Paul Bert tử vong vì bệnh, buộc phải phát triển một hệ thống cấp nước sạch tương tự châu Âu, thay cho việc sử dụng nước giếng hoặc nước ao hồ đánh phèn. Tháp nước được giao cho Công ty Nước sạch Hà Nội quản lý sau khi hòa bình lập lại.

Tháp nước Hàng Đậu (Ảnh: Sưu tầm)

Vai trò trong hệ thống cấp nước đầu tiên của Hà Nội

Tháp nước tiếp nhận nước từ nhà máy Yên Phụ, sau đó đưa lên bể chứa trên tầng cao nhất để tạo thế năng, dẫn nước vào các hệ thống ống đến khu vực trung tâm. Nước sạch thời kỳ đó chủ yếu phục vụ sinh hoạt của bộ máy cai trị và các dinh thự người Pháp, trước khi cấp cho khu phố cổ thông qua vòi nước công cộng.

Theo thông tin công bố năm 2010, người Pháp từng đặt các van hãm ngay trước cửa tháp để điều chỉnh lượng nước cấp. Việc này cho phép họ ưu tiên nguồn nước cho khu vực người Pháp sinh sống bằng cách mở rộng cửa van, trong khi khu vực người Việt có thể bị hạn chế khi cần thiết.

Đến thập niên 1960, khi nhà máy nước Yên Phụ được nâng cấp, chức năng chính của tháp không còn cần thiết. Tuy vậy, cấu trúc bên trong, gồm hệ thống ống thép và bể chứa, vẫn được bảo tồn gần như nguyên trạng cho đến trước năm 2010.

Kiến trúc tròn độc đáo và vật liệu đặc biệt

Tháp nước Hàng Đậu có hình trụ tròn, cao khoảng 25m với mái chóp nhọn. Công trình được xây bằng đá hộc và xi măng cốt thép, dung tích chứa nước 1.250m3. Đá sử dụng để xây tháp được lấy từ chính phần đá phá thành Hà Nội vào năm 1894, tạo nên giá trị lịch sử đặc biệt.

Hình ảnh bên trong Tháp nước (Ảnh: Dân trí)

Nhằm giảm cảm giác nặng nề của chất liệu đá và xi măng, kiến trúc sư đã sử dụng các vòm cửa hình vòng cung và đường diềm phân tầng để tăng tính thẩm mỹ. Dáng vẻ vững chãi và hoàn toàn khác biệt khiến tháp nước gợi sự liên tưởng đến các công trình cổ châu Âu, từ đó được dân gian gọi bằng nhiều tên: Két nước Hàng Đậu, Tháp nước tròn Hàng Đậu hay Đài nước Quán Thánh.

Bốt Hàng Đậu vào mùa thay lá (Ảnh: Sưu tầm)

Phía đối diện tháp từng có một đồn cảnh sát ở đầu phố Hàng Giấy, được người dân gọi là “bốt Hàng Đậu". Dần dần, công trình tháp nước cũng được gộp chung tên gọi theo thói quen.

Gần 130 năm trôi qua, Bốt Hàng Đậu vẫn đứng vững giữa ngã sáu phố cổ như một chứng nhân của giai đoạn đô thị hóa đầu tiên ở Hà Nội. Từ công trình hạ tầng quan trọng đến biểu tượng kiến trúc độc đáo, tháp nước mang trong mình giá trị lịch sử và tiềm năng du lịch lớn. Việc mở cửa đón khách những năm gần đây mở ra hy vọng để công trình đặc biệt này được bảo tồn và phát huy bền vững trong tương lai.