Nghệ thuật Xòe Thái là một Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại, vũ điệu lễ hội độc đáo chứa đựng cái đẹp và giá trị nhân văn sâu sắc của người Thái vùng Tây Bắc. Đây là bản trường ca dân vũ gắn kết con người với con người, con người với trời đất một cách sinh động và lãng mạn.

Nghệ thuật truyền thống của người Thái Tây Bắc

Nghệ thuật Xòe Thái là loại hình nghệ thuật truyền thống không thể thiếu trong đời sống sinh hoạt, lao động và lễ hội của cộng đồng người Thái tại các tỉnh vùng Tây Bắc như Yên Bái, Lai Châu, Sơn La và Điện Biên. Múa Xòe còn được gọi là “Xe khăm khen” (múa cầm tay), nảy sinh tự nhiên trong quá trình lao động sản xuất và phong tục tập quán, thể hiện những ước mơ, khát vọng của người Thái.

Xòe Thái tượng trưng cho cái đẹp và chứa đựng trọn vẹn các giá trị nghệ thuật tổng hòa từ vũ đạo, âm nhạc, ca hát, trang phục, ẩm thực và cả ứng xử văn hóa của cộng đồng. Người Thái quan niệm rằng Xòe là yếu tố quan trọng mang lại sự may mắn và hạnh phúc “Không Xòe thì hoa không nở, không Xòe thì người không vui”. Điệu Xòe giúp con người quên đi những mệt nhọc thường nhật, để rồi trở lại với cuộc sống với niềm yêu lao động, yêu đời hơn.

Sự phát triển của nghệ thuật này đã được công nhận rộng rãi. Từ “Xe” ban đầu, qua biến âm thành “Xòe” trong tiếng Việt, Xòe Thái đã trở thành Di sản Văn hóa Phi vật thể cấp Quốc gia (năm 2013) và vinh dự được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản Văn hóa Phi vật thể đại diện của nhân loại (năm 2021).

Màn trình diễn nghệ thuật Xòe Thái (Đại Xòe) với sự tham gia của 2020 nghệ nhân và diễn viên quần chúng. (Ảnh sưu tầm)

Sáu điệu Xòe cổ: Gốc rễ của mọi sáng tạo

Mặc dù người Thái có đến trên 30 điệu Xòe khác nhau, tất cả đều bắt nguồn từ sáu điệu Xòe cổ cơ bản, là nền tảng cho mọi sáng tạo vũ đạo sau này. Mỗi điệu Xòe đều mang một ý nghĩa nhân văn sâu sắc, mô phỏng những bước đi khai phá đất đai, trồng lúa, lấy nước và những hoạt động sinh hoạt thường ngày.

1. Điệu Khắm khen (Cầm tay nhau): Đây là điệu Xòe cơ bản nhất, hình thành từ thuở sơ khai khi cộng đồng nắm tay nhau nhảy quanh đống lửa mừng chiến thắng săn bắn hoặc niềm vui. Nó là động tác đầu tiên, làm tiền đề cho sự phát triển của nghệ thuật dân vũ Thái.

2. Điệu Nhôm khăn (Tung khăn): Là điệu Xòe tưng bừng nhất, thường dùng trong dịp mùa vụ bội thu, đám cưới. Động tác tung khăn piêu lên cao theo nhịp trống tượng trưng cho niềm vui vô bờ bến và thành quả lao động sáng tạo của người phụ nữ Thái.

3. Điệu Đổn hôn (Xòe bước tiến lùi): Điệu Xòe này mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc. Cử chỉ tiến lùi luân phiên trong vòng tròn thể hiện niềm tin son sắt, dù cuộc sống có sóng gió hay khó khăn, lòng người vẫn chung thủy và không bao giờ thay đổi.

4. Điệu Phá xí (Bổ bốn): Diễn tả tình đoàn kết cộng đồng, dù đi bốn phương trời vẫn hướng về tổ tiên, quê hương. Nó còn mang ý nghĩa khẳng định ý chí sắt son và gạt đi mọi trở lực phía trước.

5. Điệu Khắm khăn mơi lảu (Nâng khăn mời rượu): Điệu múa trữ tình, thể hiện lòng hiếu khách và sự chan hòa đoàn kết. Chén rượu được nâng lên trở thành chén rượu tình, chén rượu nghĩa, giúp mọi người gần nhau hơn.

6. Điệu Ỏm lọm tốp mư (Đi vòng tròn vỗ tay): Đây là điệu Xòe kết thúc mỗi cuộc vui, biểu hiện sự hân hoan và thỏa mãn. Tiếng vỗ tay thưa dần cùng ánh lửa le lói báo hiệu đêm tàn, mọi người trao nhau tình cảm chân thành và chào đón một ngày mới.

Trình diễn nghệ thuật Xòe Thái. (Ảnh sưu tầm)

Sự hòa quyện của âm nhạc và vũ đạo

Xòe Thái là sự hòa quyện tuyệt vời của âm nhạc và vũ đạo. Nhạc cụ sử dụng rất tối giản nhưng giàu ý nghĩa gồm một trống, hai cồng, và một chũm chọe. Âm nhạc của điệu Xòe là biểu hiện cho thế giới quan và nhân sinh quan của người xưa:

• Tiếng trống là âm thanh của mặt đất (Địa).

• Tiếng cồng là sự vang vọng của bầu trời (Thiên).

• Tiếng chũm chọe là biểu tượng phồn thực của muôn loài.

Khi múa Xòe, ranh giới giữa người biểu diễn và người xem gần như bị xóa bỏ. Mọi người cùng ùa vào nắm tay nhau để hòa chung vào nhịp Xòe, thể hiện tính gắn kết cộng đồng mạnh mẽ. Ở giữa vòng Xòe, họ dựng lên cây xén xính với hình mặt trăng, mặt trời và các con vật, biểu tượng cho vũ trụ và sự giao cảm giữa con người với thiên nhiên.

Dáng Xòe, động tác Xòe giàu tính tạo hình, đẹp đẽ về đường nét, duyên dáng về dáng vẻ và rất tinh tế trong nhịp điệu. Các cử chỉ như nâng khăn, tung khăn, bước tiến lùi đều mang ý nghĩa truyền tải văn hóa và khát vọng sống.

Điệu xòe “tung khăn” trong múa Xòe Thái (Ảnh sưu tầm)

Xòe Thái và giá trị gắn kết bền vững

Nghệ thuật Xòe Thái đã vượt qua giới hạn của một loại hình múa truyền thống để trở thành biểu tượng của tinh thần đoàn kết dân tộc, sự sẻ chia và tình yêu thương sâu sắc giữa con người. Điệu Xòe dành cho tất cả mọi người không kể tuổi tác, giới tính, địa vị hay tộc người, vì vậy nó có sức sống bền vững, được cộng đồng truyền từ đời này sang đời khác.

Điệu “Vỗ tay đi vòng tròn” đại diện cho sức mạnh đoàn kết dân tộc (Ảnh sưu tầm)

Xòe Thái còn đại diện cho khát vọng vươn tới những giá trị chân thiện mỹ của cộng đồng các dân tộc Tây Bắc. Việc Xòe được đưa vào giảng dạy cơ bản, và các tiết mục Xòe đạt giải cao trong các liên hoan quốc gia, quốc tế chứng tỏ giá trị nghệ thuật và nhân văn của nó vẫn luôn được trân trọng và phát huy trong đời sống hiện đại.

Giữa đại ngàn Tây Bắc hùng vĩ, bên ánh lửa bập bùng và men rượu cần ngây ngất, vòng Xòe cứ thế rộng mở như tấm lòng hiếu khách của người dân nơi đây. Nghệ thuật Xòe Thái không chỉ là di sản, là báu vật văn hóa mà còn là "sợi dây" vô hình kết nối quá khứ - hiện tại, kết nối trái tim với trái tim. Một lần nắm tay trong vòng Xòe là một lần ta cảm nhận được nhịp đập của núi rừng, để thấy yêu thêm bản sắc văn hóa Việt Nam đậm đà và đầy tình người.