Nghệ thuật bia đá Việt Nam ngoài giá trị lưu giữ dấu ấn lịch sử còn là minh chứng cho khả năng Việt hóa sáng tạo, độc đáo. Trong bài viết này, Inside Viet Nam sẽ giới thiệu về vẻ đẹp của nghệ thuật bia đá để chúng ta đi sâu vào tìm hiểu bản sắc dân tộc được lưu giữ qua từng đường nét khắc chạm.

Biểu tượng của sự giao thoa văn hóa và cấu trúc độc đáo

Nghệ thuật bia đá Việt Nam được giao thoa từ hai nguồn văn minh lớn: một đến từ văn minh Ấn Độ (thể hiện qua sự có mặt của văn tự Sanskrit trên tấm bia Võ Cạnh, gắn liền với văn hóa Champa, một trong những bia đá sớm nhất khu vực Đông Nam Á) và một đến từ văn minh Trung Hoa (chữ Hán, du nhập từ thời Bắc thuộc). Dù tiếp nhận thể thức và cách bố trí họa tiết từ nước ngoài, bia đá Việt Nam đã được Việt hóa mạnh mẽ qua từng thời kỳ để phù hợp với triết lý và thẩm mỹ dân tộc. Về cấu trúc, mỗi tấm bia thường có ba phần chính: thân bia (nơi khắc nội dung), trán bia (phần đầu) và văn tự (nội dung), với các họa tiết trang trí trên trán bia hay diềm bia thường được bản địa hóa, phản ánh đặc trưng văn hóa vùng miền và khẳng định chủ quyền nghệ thuật một cách rõ ràng.

Bia đá hình thiếu nữ Champa

Hình tượng rùa đội bia đá là minh họa điển hình nhất cho sự sáng tạo và tiếp biến văn hóa này. Mô thức rùa đội bia, tuy có nguồn gốc từ thời nhà Hán, đã gần như biến mất tại Trung Quốc sau thời Minh-Thanh. Trong khi đó, tại Việt Nam, mô thức này được duy trì và phát triển rực rỡ cho tới tận cận đại, điển hình là hệ thống 82 bia tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Những tượng rùa đội bia không chỉ mang ý nghĩa về sự trường tồn, vững chãi mà còn là minh chứng cho truyền thống tôn vinh học thuật của dân tộc. Đặc biệt, các họa tiết rồng, phượng và hoa văn trang trí trên bia tiến sĩ đều được các nghệ nhân Việt cách điệu một cách tinh tế, mang đậm dấu ấn mỹ thuật Việt Nam, khẳng định vị thế độc đáo của di sản này trong kho tàng tư liệu thế giới.

Bia tiến sĩ

Dấu ấn tư tưởng và sự biến đổi phong cách bia đá qua các triều đại

Sự biến đổi phong cách nghệ thuật bia đá qua các triều đại là một dòng chảy liền mạch thể hiện sự phát triển của tư tưởng và mỹ thuật dân tộc, mỗi thời kỳ đều để lại những dấu ấn riêng biệt, phản ánh rõ hệ tư tưởng thống trị. Thời kỳ Lý – Trần nghệ thuật bia đá đạt đỉnh cao và mang tính dung hòa mạnh mẽ, thể hiện qua sự giao thoa của ba hệ tư tưởng lớn: Phật giáo, Nho giáo và Đạo giáo (Tam giáo đồng nguyên). Các họa tiết rồng makara, linh vật Hindu hay những hình tượng biểu tượng cho sự viên mãn không chỉ mang tính thẩm mỹ mà còn chứa đựng triết lý sâu sắc, nhấn mạnh tinh thần bay bổng, thoát tục của thời đại.

Bia đá khổng lồ với 2 con rồng thời Lý đặt tại chùa Bái Đính

Đọc thêm: Chiêm ngưỡng bia đá khổng lồ trong ngôi chùa lớn nhất Việt Nam

Tiếp nối dòng chảy đó, vào thời Lê nghệ thuật bia đá chuyển mình rõ rệt, mang đậm ảnh hưởng của phong cách Nho giáo với sự trang nghiêm, điển phạm hơn, phản ánh vai trò thống trị của Nho giáo trong xã hội. Tuy nhiên, một sự thay đổi quan trọng là sự trỗi dậy của các yếu tố dân gian: những hình tượng gần gũi như nghê, la hầu, hay tiên nữ bắt đầu xuất hiện và trở nên phổ biến, thổi một luồng sinh khí mới vào các công trình kiến trúc. Những hình tượng này phản ánh trực tiếp đời sống làng xã, đồng thời tạo ra sự kết nối mạnh mẽ giữa nghệ thuật hàn lâm và tín ngưỡng địa phương. Cuối cùng, thời Nguyễn (thế kỷ 19) lại phát triển mạnh mẽ với các tác phẩm đồ sộ, công phu và nhấn mạnh tính đối xứng, sự trau chuốt trong từng chi tiết. Bia đá thời kỳ này chủ yếu khắc họa hình tượng rồng, phượng và các linh vật hoàng gia, tập trung thể hiện quyền lực tối thượng của triều đình, dù có phần ít phô bày các yếu tố mang tính tinh thần hay tôn giáo như các thời kỳ trước, chuyển trọng tâm sang sự phô trương sức mạnh chính trị.

Bia Vĩnh Lăng thời Lê Sơ

Giữ gìn giá trị truyền thống của nghệ thuật bia đá

Giá trị cốt lõi của bia đá không chỉ nằm ở nội dung lịch sử mà còn thể hiện tài hoa độc bản của người nghệ nhân qua quy trình chế tác cực kỳ tỉ mỉ. Toàn bộ công đoạn này là sự kết hợp hoàn hảo giữa nghệ thuật viết, khắc và hoàn thiện, đòi hỏi sự am hiểu sâu rộng về văn hóa và mỹ thuật. Bước đầu tiên là viết chữ thư pháp, yêu cầu người viết phải có trình độ cao và truyền tải được tinh thần qua từng nét bút. Tiếp đến, người thợ khắc phải hiểu rõ tinh thần, ý nghĩa của chữ viết để chuyển tải chính xác lên bề mặt đá. Mỗi nhát đục không chỉ là kỹ thuật mà còn là sự cảm nghiệm nghệ thuật sâu sắc, bởi chỉ một sai sót nhỏ có thể làm hỏng cả một tác phẩm. Bia đá chính là kho tư liệu sống vô giá, phong phú về loại hình và phản ánh đời sống văn hóa, xã hội qua các thời kỳ.

Tấm bia đá cổ nhất Việt Nam

Hiện nay, nghệ thuật khắc bia đá đang đối mặt với nhiều thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt những nghệ nhân có trình độ cao và am hiểu sâu sắc về văn hóa truyền thống cũng như chữ Hán Nôm. Hầu hết thợ khắc ngày nay không thể đọc hiểu được chữ viết trên bia, dẫn đến việc khắc chữ chỉ còn là một công việc thủ công đơn thuần, thiếu đi sự liên kết giữa hình thức và nội dung. Nghiêm trọng hơn, việc sử dụng công nghệ hiện đại như máy khắc CNC hay đổ axit đang làm mất đi sự tinh tế mà chỉ những đôi tay tài hoa của nghệ nhân mới có thể truyền vào. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về nâng cao ý thức cộng đồng để có thể bảo tồn nghệ thuật bia đá.

Triển lãm “Bia đá kể chuyện

Tìm hiểu thêm: Triển lãm ‘Bia đá kể chuyện’ khai thác giá trị nội dung 82 bia Tiến

Nghệ thuật bia đá Việt Nam là một nét đẹp trường tồn về lịch sử, văn hóa và mỹ thuật dân tộc. Từ sự giao thoa Ấn Độ - Trung Hoa đến sự sáng tạo Việt, mỗi tấm bia lại chạm khắc một ý nghĩa riêng. Trong bối cảnh hiện đại, việc bảo tồn và phát huy giá trị của nghệ thuật bia đá không chỉ là trách nhiệm của Nhà nước mà còn là của cả cộng đồng, nhằm giúp thế hệ mai sau hiểu rõ hơn về bản sắc và tinh thần bất diệt của dân tộc Việt Nam.