Từ khi dựng nước, người Việt đã xem giáo dục là con đường đưa đất nước vươn lên. Trong lịch sử, ít có nơi nào thể hiện rõ tinh thần hiếu học và triết lý “trọng hiền tài” như Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Công trình không chỉ là biểu tượng của Nho học xưa mà còn là minh chứng cho truyền thống hiếu học vẫn đang được tiếp nối mạnh mẽ hôm nay.

Nguồn gốc của trường đại học đầu tiên tại Việt Nam

Văn Miếu được xây dựng vào năm 1070 dưới triều vua Lý Thánh Tông, ban đầu là nơi thờ Khổng Tử, Chu Công và các bậc hiền triết của Nho giáo. Đến năm 1076, Quốc Tử Giám được lập ngay phía sau Văn Miếu theo lệnh vua Lý Nhân Tông, trở thành trường đại học đầu tiên của Việt Nam dành cho con em hoàng tộc, sau mở rộng cho con nhà quan lại và dân thường có học lực xuất sắc. Đây là nơi đào tạo ra nhiều nhân tài phục vụ triều đình, góp phần hình thành bộ máy văn quan đặc trưng của xã hội phong kiến Việt Nam.

Văn miếu quốc tử giám (Ảnh: Sưu tầm)

Bia tiến sĩ – Tấm gương bất tử của người học

Từ năm 1484, dưới triều vua Lê Thánh Tông, các kỳ thi đỗ tiến sĩ đều được khắc tên lên bia đá dựng tại Văn Miếu. Những tấm bia này không chỉ lưu danh người tài, mà còn nhắc nhở hậu thế về trách nhiệm đạo đức của người trí thức. Trên đó có những lời răn dạy về việc giữ mình, tận trung với nước, dùng tài năng để phụng sự nhân dân.

Ngày nay, 82 bia tiến sĩ vẫn được bảo tồn và đã được UNESCO công nhận là Di sản tư liệu của thế giới. Đây là minh chứng sống động cho truyền thống trọng dụng tri thức của dân tộc.

Bia tiến sĩ tại văn miếu (Ảnh: Sưu tầm)

Lễ xướng danh và vinh danh người tài thời xưa

Mỗi khi kỳ thi Đình kết thúc, triều đình tổ chức lễ xướng danh long trọng tại Văn Miếu. Những tân tiến sĩ sẽ được đọc tên trước bá quan văn võ và nhân dân, sau đó cưỡi ngựa qua phố phường để công chúng biết mặt. Nghi thức này không chỉ thể hiện sự trọng vọng nhân tài, mà còn tạo động lực cho các thế hệ học trò noi theo.

Truyền thống ấy đến nay vẫn được tái hiện trong các hoạt động giáo dục, lễ tuyên dương học sinh giỏi ở nhiều địa phương trên cả nước.

Tinh thần hiếu học xưa và hiện nay

Hàng ngàn khách tứ phương ghé thăm văn miếu (Ảnh: Sưu tầm)

Ngày nay, Văn Miếu – Quốc Tử Giám vẫn là điểm đến quen thuộc của học sinh trước mỗi mùa thi. Hình ảnh các sĩ tử chạm tay cầu may lên rùa đội bia (mặc dù được khuyến cáo không nên thực hiện) hay nghi thức dâng hương trước Khuê Văn Các cho thấy lòng tin của người Việt vào tri thức và con đường học vấn.

Tuy khác thời đại, nhưng tinh thần hiếu học vẫn không thay đổi: học để lập nghiệp, để cống hiến cho xã hội, và để mở rộng trí tuệ. Văn Miếu – Quốc Tử Giám vì thế không chỉ là di tích, mà còn là “biểu tượng sống” của khát vọng tri thức Việt Nam.

Văn Miếu – Quốc Tử Giám đã vượt qua vai trò của một di tích lịch sử để trở thành biểu tượng vĩnh cửu của tinh thần hiếu học và triết lý "trọng hiền tài" của dân tộc Việt Nam. 82 tấm bia tiến sĩ là minh chứng bất tử cho sự coi trọng tri thức suốt hàng trăm năm, và lòng thành kính của các sĩ tử hôm nay là sự tiếp nối mạnh mẽ. Nơi đây mãi mãi là khởi nguồn hiền tài, là kim chỉ nam nhắc nhở các thế hệ về con đường học vấn và trách nhiệm phụng sự quốc gia, góp phần xây dựng một đất nước phát triển dựa trên nền tảng trí tuệ.