Giữa mảnh đất ráng chiều Bắc Trung Bộ, bốn ngôi đền cổ: Đền Cờn ven biển, Đền Quả Sơn dưới chân núi, Đền Bạch Mã giữa đồng quê, và Đền Chiêu Trưng mang dấu ấn cổ xưa cùng tồn tại như biểu tượng tâm linh, lịch sử và văn hóa đã hun đúc qua bao thế hệ. Đó là nơi người dân và du khách tìm đến để thắp nhang, dâng lễ, cầu an, tri ân, đồng thời cảm nhận hồn dân tộc, nét tín ngưỡng truyền thống đầy thiêng liêng.

Đền Cờn: Linh thiêng giữa sóng biển

Nằm trên gò Diệc, sát cửa biển Lạch Cờn (phường Quỳnh Phương, thị xã Hoàng Mai), Đền Cờn từ lâu đã được người dân xứ Nghệ xem là đền linh thiêng bậc nhất. Với câu truyền tụng “Nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng”, danh vị “nhất Cờn” đã khẳng định tầm vóc đặc biệt của nơi này.

Đền Cờn tại Nghệ An. Ảnh: Sưu tầm.

Ngôi đền thờ Tứ vị Thánh Nương gồm Thái hậu Dương Nguyệt Quả, hai công chúa Triệu Nguyệt Khiêu & Triệu Nguyệt Hương cùng nhũ mẫu được người dân kính ngưỡng như thần che chở cho vùng biển, cầu cho mưa thuận gió hòa, chuyến biển bình an. Với tuổi đời khoảng 800 năm, kiến trúc cổ kính, mái ngói cong uốn lượn, đầu rồng chầu nguyệt và cảnh quan hòa hợp cùng bãi biển, rặng dừa, Đền Cờn như tấm bình phong linh thiêng che chở cho người dân vùng biển.

Mỗi đầu xuân, dòng người từ khắp nơi đổ về đây dâng hương, xin lộc, cầu an.Lễ hội truyền thống tại Đền Cờn diễn ra rộn ràng với các nghi thức tâm linh và phần hội từ lễ cầu an, lễ hợp tế, đến những hoạt động dân gian như rước kiệu, hát chèo, chầu văn, đua thuyền, đấu vật, thậm chí tục “chạy ói”, tất cả tạo nên bầu không khí vừa thiêng liêng, vừa sôi động.

Lễ hội Đền Cờn được tổ chức vào tháng Giêng hàng năm. Ảnh: Sưu tầm.

Đền Quả Sơn: Nơi tưởng nhớ danh tướng mở đất

Nằm dưới chân núi Quả, tại làng Miếu Đường, xã Bồi Sơn, huyện Đô Lương, Đền Quả Sơn được xây dựng để thờ Lý Nhật Quang - hoàng tử con trai thứ 8 của vua Lý Công Uẩn, người có công khai khẩn, mở mang đất Hoan Châu cách nay khoảng hơn nghìn năm, giữ yên bờ cõi, phát triển nông nghiệp.

Đền Quả Sơn. Ảnh: Sưu tầm.

Theo truyền thống dân gian và sử sách, sau khi Lý Nhật Quang qua đời với công lao to lớn, nhân dân đã xây đền thờ tại chân núi Quả Sơn để tưởng nhớ, đồng thời hàng năm tổ chức lễ hội tri ân. Ngày nay, Đền Quả Sơn vẫn là nơi linh thiêng, để người dân và du khách tưởng nhớ quá khứ, thờ cúng tổ tiên, tỏ lòng biết ơn những bậc nhân thần đã có công lập nghiệp, giữ nước.

Kiến trúc đền từng có 7 toà, 42 gian, trải rộng trên diện tích rộng lớn. Sau nhiều lần trùng tu, Đền Quả Sơn vẫn giữ được không gian linh thiêng, tĩnh mịch giữa núi rừng, phù hợp cho người đến chiêm bái, vãn cảnh, tìm lại sự yên bình nơi tâm hồn.

Lễ hội Đền Quả Sơn thường được tổ chức từ 18 đến 20 tháng Giêng âm lịch mỗi năm. Trong dịp này, không chỉ có nghi lễ tâm linh, mà còn có các hoạt động văn hoá, thể thao truyền thống như kéo co, đẩy gậy, vật, đua thuyền, các trò chơi dân gian mang lại không khí đoàn kết, vui tươi, gắn kết cộng đồng.

Lễ hội Đền Quả Sơn. Ảnh: Vinpearl.

Đền Bạch Mã: Tưởng nhớ vị tướng nghĩa dũng

Đền Bạch Mã nằm tại thôn Tân Hà, xã Võ Liệt, huyện Thanh Chương, là nơi thờ Phan Đà, vị tướng có công lớn trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn chống quân Minh xâm lược thế kỷ XV. Khi sinh thời, Phan Đà đã tập hợp nghĩa quân tại Nghệ An, sát cánh cùng nghĩa quân Lam Sơn; vì vậy, khi ông hy sinh, triều đình truy tặng ông danh hiệu “Đô Thiên Đại Đế Bạch Mã Thượng Đẳng Phúc Thần” và cho lập đền thờ để tưởng nhớ.

Đền Bạch Mã. Ảnh: Sưu tầm.

Đền Bạch Mã không chỉ có giá trị lịch sử, mà còn là một công trình kiến trúc, điêu khắc tiêu biểu. Với tam quan, nghi môn, thượng, trung, hạ điện, tả vu, hữu vu bố cục cân đối, mái ngói rêu phong, các chi tiết điêu khắc tinh xảo, nơi đây như lưu giữ linh hồn dân tộc, ghi dấu những tháng năm đấu tranh kiên cường.

Hằng năm vào 9 và 10 tháng 2 âm lịch, lễ hội Đền Bạch Mã được tổ chức với đầy đủ nghi lễ truyền thống. Trong quá khứ, đây là một “điển lễ quốc gia” nghĩa là lễ do triều đình chủ trì thể hiện tầm vóc và sự kính trọng lớn dành cho Phan Đà. Ngày nay, lễ hội vẫn được duy trì với nhiều hoạt động văn hóa, trò chơi dân gian, là dịp để người dân tưởng nhớ công ơn tiền nhân, đồng thời giáo dục truyền thống yêu nước, đoàn kết cộng đồng.

Lễ hội Đền Bạch Mã. Ảnh: Sưu tầm.

Đền Chiêu Trưng: Dấu ấn linh thiêng cho miền trung

Trong bộ tứ đền linh thiêng “Nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng”, Đền Chiêu Trưng giữ vị trí thứ tư - một địa chỉ linh thiêng, mang nhiều giá trị tín ngưỡng truyền thống, mặc dù ít được biết đến rộng rãi như ba đền phía trước.

Đền Chiêu Trưng. Ảnh: Sưu tầm

Theo truyền thống, đền Chiêu Trưng từng thờ Chiêu Trưng Vương - một bậc anh hùng hoặc vị thần có công lớn, được người dân địa phương kính trọng. Mặc dù sau nhiều biến động lịch sử, dấu tích và quy mô của đền có thể thay đổi, nhưng tín ngưỡng, lòng thành kính của người dân đối với Chiêu Trưng Vương vẫn được giữ gìn, truyền từ đời này sang đời khác.

Lễ hội Đền Chiêu Trưng. Ảnh: Sưu tầm.

Đền Chiêu Trưng trở thành điểm đến tâm linh dành cho những ai muốn tìm về cội nguồn, tưởng nhớ quá khứ, gửi gắm ước nguyện cho một năm mới an lành, bình yên. Các dịp lễ, tết, đầu năm là lúc đền đông đúc người dân địa phương cũng như du khách gần xa tìm đến dâng hương, bái lễ, thể hiện lòng biết ơn và hướng thiện.

Giá trị văn hóa và sức sống đương đại

Bốn ngôi đền: Đền Cờn, Đền Quả Sơn, Đền Bạch Mã và Đền Chiêu Trưng  không chỉ là các di tích lịch sử, kiến trúc cổ, mà còn là nơi lưu giữ giá trị văn hóa, tâm linh, tín ngưỡng của người Nghệ An và miền Trung. Câu ca “Nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng” được truyền từ đời này sang đời khác không chỉ đơn thuần là danh xưng mà chứa đựng nếp sống, niềm tin, lòng biết ơn tổ tiên, sự gắn bó cộng đồng.

Đối với du khách, hành trình đến với các đền là hành trình trải nghiệm văn hóa chiêm ngưỡng kiến trúc cổ, lắng nghe chuyện xưa, hòa mình vào không khí linh thiêng, và phần nào cảm nhận được đời sống, tâm linh của người dân xứ Nghệ. Đó là những giây phút bình yên, lắng sâu, đem lại sự tĩnh tại và kết nối với quá khứ.

Mỗi năm, vào dịp đầu xuân hoặc lễ hội truyền thống, các đền lại sáng đèn, khói hương nghi ngút, người dân nô nức về dâng lễ, xin lộc, cầu an, tạ ơn trời đất, tổ tiên. Các lễ hội kèm theo những trò chơi dân gian, nghi lễ truyền thống, ca hát, rước lễ là dịp để người ta hướng về cội nguồn, giữ gìn văn hoá dân tộc, đồng thời tạo nên không khí đoàn kết, sẻ chia trong cộng đồng.