Quốc kỳ không chỉ là tấm biểu ngữ treo cao trong các dịp lễ lớn của Việt Nam, mà còn là cuốn sử bằng hình ảnh về quá trình đấu tranh giành độc lập, thống nhất và xây dựng quốc gia. Mỗi phiên bản quốc kỳ đều mang trong nó một thông điệp về bản sắc dân tộc và tầm nhìn hướng tới tương lai. Bên cạnh đó còn là dẫn dắt người xem qua từng thời kỳ, hé lộ ý nghĩa và bối cảnh lịch sử của đất nước Việt Nam.

Thời nhà Nguyễn - “Long Tinh Kỳ” (1802-1885)

Giai đoạn đầu tiên của quốc kỳ Việt Nam được ghi nhận thuộc về nhà Nguyễn (từ Gia Long lên ngôi năm 1802). Lá cờ mang tên “Long Tinh Kỳ” (“Long” là “rồng”, “Tinh” là “sao”, “Kỳ” là “cờ”) được mô tả là nền vàng với chấm đỏ, viền tua xanh, rồng tượng trưng hoàng đế, màu đỏ tượng trưng cho phương Nam và lòng nhiệt thành. Đây là một biểu tượng mang cả yếu tố thiên - địa - nhân trong tưởng tượng thời ấy: rồng cư ngụ dưới đại dương, giữa trời sao.

Long Tinh Kỳ. (Ảnh: Sưu tầm)

“Đại Nam Quốc Kỳ” (1885-1890)

Từ khoảng năm 1885, triều đình nhà Nguyễn cho sử dụng biểu trưng “Đại Nam Quốc Kỳ”. Lá cờ này xuất hiện trong bối cảnh nước ta dưới ảnh hưởng mạnh mẽ của thực dân Pháp. Trong nhiều tài liệu, lá cờ này được tìm thấy qua nguồn Tây phương. Thiết kế tiếp nối truyền thống Long Tinh Kỳ nhưng có thay đổi về hình thức để phù hợp với hoàn cảnh mới.

Đại Nam Quốc Kỳ. (Ảnh: Sưu tầm)

“Cờ Vàng Ba Sọc Đỏ” (1890-1920)

Khoảng năm 1890 xuất hiện lá cờ nền vàng với ba sọc đỏ bằng nhau ở giữa, biểu thị cho ba miền Bắc, Trung, Nam bất khả phân. Đây được xem là “quốc kỳ đúng nghĩa đầu tiên của dân tộc Việt” vì nó chứa nguyện vọng độc lập và thống nhất lãnh thổ. Thể hiện ý chí đấu tranh, bác bỏ hiệp ước Quý Mùi, “chia để trị” của thực dân Pháp, đã tao ra tình trạng Nam Kỳ thuộc địa, Trung Bắc kỳ bảo hộ.

Cờ Vàng Ba Sọc Đỏ. (Ảnh: Sưu tầm)

Việc chọn biểu tượng và màu sắc ở giai đoạn này có ý nghĩa chính trị và văn hóa mạnh mẽ: nền vàng là màu dân tộc, ba sọc đỏ thể hiện ý chí đoàn kết ba miền, đoạn tuyệt với chữ Hán và ảnh hưởng triều đình Trung Hoa. Chính vì các ý nghĩa trên mà lá cờ Vàng còn được mệnh danh là cờ “Quốc Gia”. Như vậy, từ ngữ “quốc gia” có từ cuối thế kỷ 19, đối nghịch với “thuộc địa”, chớ không chỉ mới có vào bán thế kỷ 20 khi từ ngữ “cộng sản” xuất hiện.

Giai đoạn miền Nam trở thành thuộc địa Pháp

Trong thời kỳ này, xuất hiện lá cờ gọi là “Cờ Bắc Trung Kỳ” (khoảng 1920 đến 10/03/1945) với nền vàng và một sọc đỏ lớn giữa.

Cờ Bắc Trung Kỳ. (Ảnh: Sưu tầm)

Song song đó, ở miền Nam dưới chế độ thuộc địa có “Cờ Nam Kỳ Thuộc Địa” (từ năm 1923 đến 10/03/1945) với nền vàng và biểu tượng Tam Tài (xanh - trắng - đỏ) ở góc trái. Những lá cờ này phản ánh thực tế bị phân chia, bị kiểm soát, thay vì là biểu tượng của một quốc gia độc lập.

Cờ Nam Kỳ Thuộc Địa (Ảnh: Sưu tầm)

Giai đoạn Nhật chiếm Đông Dương (1945)

Khi Nhật lật đổ Pháp tại Đông Dương, xuất hiện “Long Tinh Đế Kỳ” (11/03 - 30/08/1945) với nền vàng và một sọc đỏ dọc chiếm khoảng 1/3 chiều cao cờ. Vua Bảo Đại phân định cho Long Tinh Kỳ trở lại cương vị của Đế Kỳ, chỉ treo nơi Hoàng Thành Huế hoặc mang theo những nơi vua tuần du. Long Tinh Đế Kỳ cũng tương tự như Long Tinh Quốc Kỳ trong thời Pháp bảo hộ, nhưng nền vàng đậm hơn và sọc đỏ thu hẹp lại bằng 1/3 chiều cao lá cờ.

Long Tinh Đế Kỳ. (Ảnh: Sưu tầm)

Cũng trong thời điểm này, để biểu trưng cho Quốc Gia trong chế độ Quân Chủ, Bảo Đại ký sắc lệnh chấp thuận đề nghị của Thủ Tướng Trần Trọng Kim, lấy lại quốc hiệu Việt Nam mà nhà Thanh đã chấp thuận trong thời vua Gia Long, và sáng tạo ra một quốc kỳ mới. Đó là lá cờ có nền vàng tương tự như Long Tinh Đế Kỳ nhưng vạch đỏ được chia làm ba vạch nhỏ bằng nhau, riêng vạch giữa thì đứt khoảng, tương tự như quẻ Ly, một quẻ trong bát Quái, gọi là cờ Quẻ Ly.

Cờ Quẻ Ly. (Ảnh: Sưu tầm)

Các mẫu này mang tính biểu tượng mạnh trực tiếp liên quan đến thời kỳ cực kỳ biến động của lịch sử Việt Nam.

Giai đoạn kháng chiến và hình thành quốc kỳ hiện đại - “Cờ Đỏ Sao Vàng” (từ 1945) 

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, lá cờ đỏ sao vàng, vốn là biểu tượng của Mặt trận Việt Minh chính thức trở thành quốc kỳ của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Ngày 5/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 5 quy định sử dụng lá cờ này thay thế cho cờ Quẻ Ly. Thiết kế ban đầu gồm nền đỏ tươi, ngôi sao vàng năm cánh ở giữa, với các cạnh sao hơi cong, tượng trưng cho sự đoàn kết của năm tầng lớp nhân dân: sĩ, nông, công, thương, binh.

Cờ đỏ sao vàng thời bấy giờ còn được gọi là “Cờ sao béo”. (Ảnh: Sưu tầm)

Tuy nhiên, đến ngày 20/12/1946, do tình hình chiến sự leo thang và quân Pháp chiếm đóng Bắc Bộ Phủ, chính phủ Việt Minh rút vào chiến khu kháng chiến. Từ đó, cờ đỏ sao vàng tạm thời mất tư cách quốc kỳ trên phạm vi cả nước.

Trong khi miền Bắc rơi vào chiến sự, miền Nam xuất hiện một chính thể riêng mang tên Nam Kỳ Cộng hòa Quốc, thành lập ngày 1/6/1946 trong khuôn khổ Liên bang Đông Dương. Quốc kỳ khi ấy có nền vàng, ba sọc xanh xen kẽ hai sọc trắng, biểu trưng cho vùng đất Nam Bộ giàu sông nước và tinh thần hòa bình.

Cờ Nam Kỳ Cộng Hoà Quốc. (Ảnh: Sưu tầm)

Ngày 2/6/1948, Chính phủ trung ương Quốc gia Việt Nam công bố cờ vàng ba sọc đỏ làm quốc kỳ, thiết kế dựa trên mẫu “Đại Nam Kỳ” từng xuất hiện giai đoạn 1890 - 1920. Sau Hiệp định Genève ngày 20/7/1954, đất nước tạm thời chia cắt hai miền. Cờ vàng ba sọc đỏ tiếp tục được sử dụng tại miền Nam, trở thành quốc kỳ của Việt Nam Cộng hòa từ 20/7/1954 đến 30/4/1975, khi chiến tranh kết thúc và đất nước thống nhất.

Cờ ba sọc được sử dụng dựa trên mẫu Cờ Vàng thời 1890-1920. (Ảnh: Sưu tầm)

Đến ngày 2/6/1948, cờ vàng sọc xanh chính thức chấm dứt vai trò khi Cựu hoàng Bảo Đại thành lập Quốc gia Việt Nam trong Liên hiệp Pháp, thống nhất danh nghĩa ba miền Bắc - Trung - Nam dưới một chính thể duy nhất.

Và cuối cùng, tại kỳ họp thứ nhất của Quốc hội khóa I, ngày 2 tháng 3 năm 1946, Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã biểu quyết nhất trí chọn cờ đỏ sao vàng làm quốc kỳ chính thức của đất nước. Từ đó đến nay, lá cờ này tiếp tục tung bay như biểu tượng thiêng liêng của nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thể hiện tinh thần độc lập, thống nhất và khát vọng hòa bình, phát triển của dân tộc Việt Nam.

“Cờ đỏ sao vàng” - Quốc kỳ chính thức của Việt Nam sử dụng đến ngày nay. (Ảnh: Sưu tầm)

Từng lá cờ là một chuyến đi qua thời gian, từ chế độ quân chủ, bảo hộ đến kháng chiến và xây dựng đất nước. Mỗi mẫu cờ không chỉ là một kiểu thiết kế mà là biểu tượng cho hoàn cảnh lịch sử, trạng thái chính trị và khát vọng của người Việt.