Giữa miền đất võ Bình Định nắng gió, có một làng nghề lặng lẽ tồn tại suốt hàng trăm năm với những chiếc nón mang dáng dấp rất riêng – nón ngựa Phú Gia. Không mềm mại như nón lá xứ Huế, cũng không mộc mạc như nón làng Chuông, nón ngựa Phú Gia mang vẻ đẹp chắc khoẻ, bền bỉ, gắn liền với hình ảnh người xưa rong ruổi trên lưng ngựa, băng qua núi đồi, sông suối. Nghề chằm nón nơi đây không chỉ là sinh kế, mà còn là một phần ký ức văn hoá của đất Bình Định.

Làng Phú Gia và dấu ấn lịch sử của nón ngựa

Từ làng quê ven sông đến nơi sản sinh nón ngựa trứ danh

Làng Phú Gia thuộc xã Cát Tường, huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định, từ lâu đã nổi tiếng là chiếc nôi của nghề chằm nón ngựa. Theo các tư liệu dân gian và lời kể của các bậc cao niên trong làng, nghề nón ở Phú Gia đã hình thành từ vài trăm năm trước, gắn liền với thời kỳ phát triển mạnh mẽ của võ thuật Bình Định và hoạt động giao thương đường bộ. Khi xưa, những người buôn bán, quan quân, võ sĩ thường di chuyển bằng ngựa trên những chặng đường dài, vì thế họ cần một loại nón bền, chắc, che nắng mưa tốt, không dễ hư hỏng. Và nón ngựa Phú Gia ra đời từ chính nhu cầu ấy.

Nghề chằm nón ngựa Phú Gia (Nguồn: Internet)

Từ một vật dụng thuần túy phục vụ việc đi lại, nón ngựa dần trở thành sản phẩm đặc trưng của cả vùng. Nhắc đến Phú Gia, người ta không chỉ nhớ đến đất võ mà còn nhớ đến những chiếc nón có độ bền “đội mưa không thấm, đội nắng không cong”, gắn với hình ảnh người Bình Định cần cù, rắn rỏi và bền bỉ.

Nón ngựa và dấu ấn văn hoá đất võ Bình Định

Khác với vẻ dịu dàng, thanh thoát của nón lá miền Bắc hay nón bài thơ xứ Huế, nón ngựa Phú Gia mang dáng dấp khoẻ khoắn, chắc chắn, phản ánh đúng tinh thần thượng võ của người Bình Định. Chiếc nón từng theo bước chân của nghĩa quân Tây Sơn, của những người luyện võ, đi buôn, và cả những nông dân xuôi ngược trên những con đường làng đầy gió cát.

Làng chằm nón ngựa mang uy quyền “đất võ” (Nguồn: Internet)

Vì thế, nón ngựa không chỉ là một vật dụng sinh hoạt, mà còn là biểu tượng của một vùng đất gắn liền với lịch sử hào hùng và phong thái cứng cỏi. Đến tận ngày nay, dù phương tiện đi lại đã thay đổi, hình ảnh chiếc nón ngựa vẫn được xem là một phần căn cước văn hoá của người dân Phú Gia nói riêng và Bình Định nói chung.

Quy trình chằm nón ngựa – Công phu từ những vật liệu giản dị

Những nguyên liệu mộc mạc tạo nên chiếc nón bền bỉ

Nón ngựa Phú Gia được làm từ những nguyên liệu rất quen thuộc như tre, nứa, lá kè, lá dứa hay lá cọ. Tuy nhiên, để tạo ra một chiếc nón đạt chuẩn, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn vô cùng tỉ mỉ. Tre được chọn phải già, thẳng, không bị sâu, sau đó chẻ nhỏ, vót mỏng để làm khung. Lá dùng để lợp nón phải được phơi khô tự nhiên sao cho vừa dẻo, vừa dai, không quá giòn cũng không quá mềm.

Chính sự kỹ lưỡng ngay từ khâu chọn nguyên liệu đã quyết định đến độ bền của chiếc nón. Mỗi chiếc nón ngựa tốt có thể sử dụng nhiều năm liền dưới nắng gắt hay mưa lớn mà vẫn giữ được form dáng cứng cáp.

Quy trình chằm nón ngựa (Nguồn: Internet)

Đôi tay người thợ và những đường kim giữ hồn nghề

Công đoạn chằm nón đòi hỏi sự kiên nhẫn và độ chính xác cao. Từng vòng khung được sắp xếp đều đặn, sau đó lớp lá được lợp khéo léo, cuối cùng là công đoạn khâu nón bằng chỉ hoặc cước để cố định các lớp lại với nhau. Mỗi người thợ phải căn chỉnh sao cho chiếc nón vừa tròn, vừa chắc, đẹp cả bên ngoài lẫn bên trong.

Điều đặc biệt là nghề chằm nón ở Phú Gia chủ yếu được truyền trong gia đình, từ ông bà sang con cháu. Có những gia đình ba, bốn thế hệ cùng gắn bó với nghề. Với họ, mỗi chiếc nón hoàn thành không chỉ là một sản phẩm làm ra để bán, mà còn là kết tinh của kỹ năng, kinh nghiệm và lòng yêu nghề được gìn giữ suốt nhiều đời.

Thợ thủ công chằm nón ngựa (Nguồn: Internet)

Nón ngựa Phú Gia trong đời sống hôm nay

Từ vật dụng sinh hoạt đến sản phẩm văn hoá – du lịch

Ngày nay, khi mũ bảo hiểm, ô dù và các phương tiện che nắng hiện đại xuất hiện ngày càng nhiều, nón ngựa không còn giữ vai trò thiết yếu như xưa. Tuy vậy, nó lại được nhìn nhận dưới góc độ mới như một sản phẩm văn hoá, thủ công mỹ nghệ mang giá trị truyền thống đặc biệt. Nhiều du khách khi đến Bình Định đã tìm mua nón ngựa Phú Gia như một món quà lưu niệm mang dấu ấn đất võ.

Bên cạnh đó, nón ngựa cũng xuất hiện nhiều hơn trong các lễ hội văn hoá, các chương trình biểu diễn võ thuật, tái hiện không gian lịch sử, như một đạo cụ không thể thiếu để khắc hoạ hình ảnh con người Bình Định xưa.

Gìn giữ nghề trong nhịp sống hiện đại

Dù vẫn còn những hộ gia đình gắn bó với nghề, nhưng nghề chằm nón ngựa Phú Gia hiện nay cũng đối mặt với không ít khó khăn. Lớp trẻ ít người theo nghề do thu nhập không cao, công việc lại đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn. Tuy vậy, với sự quan tâm của địa phương và các hoạt động quảng bá làng nghề, nón ngựa Phú Gia đang dần được “đánh thức” trong bức tranh du lịch và văn hoá truyền thống.

Việc gắn làng nghề với du lịch trải nghiệm, cho du khách trực tiếp xem và thử chằm nón, đang được xem là hướng đi mới để nghề không chỉ tồn tại mà còn tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại.

Nghề chằm nón ngựa Phú Gia Bình Định là lát cắt mộc mạc nhưng sâu sắc của văn hoá Việt Nam, nơi mỗi chiếc nón không chỉ che nắng che mưa mà còn che chở ký ức của cả một vùng đất. Trong nhịp sống hiện đại không ngừng biến đổi, những làng nghề như Phú Gia vẫn lặng lẽ giữ cho mình một nhịp riêng – chậm rãi, bền bỉ, như chính tinh thần của con người đất võ. Gìn giữ nón ngựa cũng chính là gìn giữ một phần hồn cốt của văn hoá truyền thống Việt Nam.