Nghệ thuật Tò He Xuân La (xã Phượng Dực, Phú Xuyên, Hà Nội) là một nét văn hóa dân gian độc đáo, biến những nguyên liệu đơn sơ, giản dị từ nông nghiệp như hạt gạo và lá rau thành các tác phẩm điêu khắc nhỏ bé, đầy màu sắc. Tò he không chỉ là đồ chơi mà còn được ví như những "khúc đồng dao" bình dị, góp phần nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ. Với nét độc đáo có một không hai ấy, tò he Xuân La đã nhiều lần có mặt tại các sự kiện văn hóa quốc tế ở Hàn Quốc, Nhật Bản, Mỹ... mang lại ấn tượng tốt đẹp trong lòng bạn bè quốc tế về nét đẹp văn hóa Việt Nam.

Bản sắc nghệ thuật mang sức sống mãnh liệt 

Tò he là một loại hình nghệ thuật vẫn chưa được xác định rõ ràng về nguồn gốc, mang sức sống vô cùng mãnh liệt trước sự phát triểncủa thị trường đồ chơi nhập ngoại. Nhờ sự "phù phép" tài tình của người nông dân Xuân La, những hạt gạo đơn sơ đã hóa thành các nhân vật cổ tích, hình 12 con giáp, hình Tôn Ngộ Không, Trư Bát Giới, và thậm chí là các nhân vật hoạt hình hiện đại như rô bốt trái cây hay siêu nhân. Sự linh hoạt trong mẫu mã này giúp tò he thỏa mãn được sở thích của mọi lứa tuổi và khẳng định được sức hút bền vững. Hiện tại, có khoảng 200 người làm nghề đi nặn tò he "lưu động", dừng lại ở các điểm vui chơi, trường học, công viên và khách du lịch để quảng bá và bày bán sản phẩm. Thậm chí, nhiều khách sạn lớn và trường mầm non đã mời các nghệ nhân về trình diễn và dạy nặn tò he biến nghệ thuật dân gian này thành một trải nghiệm văn hóa thú vị cho công chúng.

Tò He (Ảnh: Về Làng)

Trí tưởng tượng được kế thừa theo từng thế hệ

Việc học nghề nặn tò he không đơn thuần là sự truyền nghề qua sách vở mà đòi hỏi người học phải có trí tưởng tượng phong phú, óc thẩm mỹ và tình yêu nghệ thuật sâu sắc. Chính nhờ sự đam mê này mà làng nghề Tò He Xuân La, dù trải qua nhiều lúc thăng trầm, chưa bao giờ bị gián đoạn. Sự kế thừa được duy trì qua nhiều thế hệ: không chỉ có các "nghệ nhân" vài chục năm tuổi nghề như ông Chu Văn Hải, Chu Tiến Công, mà Xuân La còn xuất hiện rất nhiều "kỳ nhân" trẻ như Đặng Văn Hậu (được mời biểu diễn tại Festival Huế) hay Đặng Văn Khang, người đã mạnh dạn tìm lối đi riêng bằng cách dùng bột nhập ngoại để tạo ra tò he gắn lên đầu bút. Sự tham gia của các thế hệ được thể hiện rõ qua sự ra đời của CLB các nghệ nhân trong làng với 107 thành viên ở mọi lứa tuổi, từ trẻ em lên năm lên sáu cho đến người cao tuổi.

Nghề làm tò he truyền thống làng Xuân La (Ảnh: Về Làng)

Tìm hiểu thêm: Hướng Dẫn Nhập Môn Làm Tò He Cho Người Mới

Chiến lược bảo tồn bền vững cho nghệ thuật tò he

Mặc dù có sức sống mãnh liệt và tiềm năng văn hóa lớn, việc duy trì sự phát triển bền vững của làng nghề tò he Xuân La vẫn là một bài toán khó. Trở ngại lớn nhất là vấn đề "đầu ra" và chất lượng vật liệu. Bột gạo rất rẻ và dẻo khi nặn nhưng lại không để được lâu, dễ bị mốc và khô, nứt, khiến sản phẩm khó đóng hộp xuất đi xa hoặc lưu trữ lâu dài. Vấn đề thứ hai là không gian quảng bá: các nghệ nhân thường bị đánh đồng với những người bán hàng rong và bị truy đuổi gắt gao. Theo ông Đặng Văn Giáp, nếu đưa tò he vào cửa hàng, nét văn hóa dân gian sẽ giảm đi ít nhiều. Để giữ gìn và phát huy giá trị truyền thống tò he đang dần được gắn kèm vào những tour du lịch văn hóa truyền thống, từng bước phối hợp với các cơ quan hữu quan, các tổ chức văn hóa trong nước và nước ngoài (như SIFE và Trường Đại học KHXH&NV Hà Nội) để xây dựng dự án phát triển tò he. Vượt lên trên giới hạn của một nghề mưu sinh, nặn tò he đã trở thành nét đẹp văn hóa cần được các ngành chức năng quan tâm hỗ trợ.

Tò he là món quà tuổi thơ của nhiều thế hệ (Ảnh: Sưu tầm)

Đọc thêm: Hàng tò he “có một không hai” giữa lòng phố cổ Hà thành

Nghệ thuật Tò He Xuân La là một di sản văn hóa dân gian quý báu, nơi sự sáng tạo đã giúp những hạt gạo vô tri mang linh hồn, góp phần nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ Việt Nam. Dù đối mặt với những thách thức về vật liệu và không gian quảng bá, sức sống mãnh liệt của tò he vẫn được giữ vững nhờ tình yêu nghề qua nhiều thế hệ. Việc đưa tò he vào du lịch và giáo dục chính là chiến lược then chốt để bảo tồn và phát huy giá trị của nghệ thuật tò he này.