Xưa kia, người đàn ông Việt xuất hiện nhã nhặn trong tà áo dài ngũ thân cùng khăn đóng, mang phong thái đĩnh đạc và nghiêm trang. Nhưng rồi, cùng với làn sóng Âu hóa và du nhập văn hóa phương Tây, bộ Âu phục dần thay thế nền thời trang truyền thống, mở ra một thời kỳ mới trong cách ăn mặc của nam giới Việt. Hành trình từ cổ phục đến Âu phục chính là câu chuyện của sự chuyển mình, hòa nhập và định hình lại hình ảnh người đàn ông Việt trong bối cảnh đổi mới.

Trước thế kỷ XX – Áo dài ngũ thân: nếp áo, nếp sống đàn ông Việt

Trước khi chịu ảnh hưởng của phương Tây, hình ảnh người đàn ông Việt gắn liền với áo dài ngũ thân. Áo dài ngũ thân được coi là biểu tượng của sự chỉn chu, lễ nghĩa và tôn nghiêm. Áo gồm năm thân tượng trưng cho “ngũ luân” - năm mối quan hệ cơ bản trong xã hội phong kiến: vua - tôi, cha - con, vợ - chồng, anh - em, bạn - bè. Mỗi đường may, nếp gấp của áo đều gói trọn triết lý “tề gia, trị quốc, bình thiên hạ”, thể hiện nếp sống đoan chính, tinh thần trọng lễ nghĩa và sự chừng mực đặc trưng của đàn ông Việt.

Nhà ăn tại một trường sư phạm thông thường ở Hà Nội, 1920 - 1929 (Ảnh: Style Republik)

Chất liệu và màu sắc áo dài cũng phản ánh tầng lớp xã hội và hoàn cảnh sống. Người dân lao động thường mặc áo vải thô, nhuộm nâu sậm hoặc chàm để thuận tiện trong công việc; trong khi giới quan lại, nho sĩ chọn gấm, the hay lụa, sắc đen hoặc xanh lam nhã nhặn, thể hiện sự trí thức và phong thái điềm đạm. Mỗi bộ áo dài thường đi kèm với khăn đóng, quần trắng, guốc mộc, tạo nên hình ảnh người đàn ông Việt nền nã, ung dung mà vẫn toát lên vẻ uy nghiêm, chuẩn mực.

Ảnh chụp ông Đỗ Hữu Phương - Tổng Đốc Phương (1841 - 1915) thời trẻ (Ảnh: Style Republik)

Không chỉ dừng lại ở giá trị thẩm mỹ, áo dài ngũ thân còn là một phần của phong hóa dân tộc, nơi thời trang, văn hóa và đạo lý giao hòa. Trong từng đường kim mũi chỉ là sự kiên nhẫn, trong dáng áo là biểu hiện của tâm thế sống hướng nội, biết kính trên nhường dưới. Bởi thế, chiếc áo dài ngũ thân không chỉ được nhớ đến như di sản trang phục, mà còn là biểu tượng cho bản sắc văn hóa và nhân cách Việt suốt hàng thế kỷ.

Đầu thế kỷ XX – giữa thế kỷ XX: Giai đoạn giao thoa và Tây hoá trang phục

Bước sang đầu thế kỷ XX, Việt Nam bước vào thời kỳ biến động mạnh mẽ về kinh tế, xã hội và văn hóa. Dưới ảnh hưởng của Pháp, phong cách ăn mặc của nam giới dần có sự chuyển mình giữa truyền thống và hiện đại. Các yếu tố Tây phương thâm nhập sâu hơn vào đời sống qua các đô thị lớn như Hà Nội, Hải Phòng, Sài Gòn. Nam giới thành thị bắt đầu mặc áo sơ mi, quần tây, giày da, mũ phớt, học theo phong cách lịch lãm của người châu Âu. Bộ vest là biểu tượng của sự văn minh và học thức dần trở thành chuẩn mực cho giới trí thức, công chức và doanh nhân. Tuy nhiên, trong các dịp lễ tết, tang ma hay tế lễ, nhiều người vẫn chọn áo dài truyền thống, như một cách gìn giữ căn tính Việt giữa cơn sóng văn hóa ngoại lai.

Các sinh viên của Đại học Đông Dương, Trường/Khoa Sư Phạm (Université indochinoise, école de pédagogie) trong giờ học vẽ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hà Nội, 1920 - 1929. (Ảnh: manhhai/flickr)

Thời kỳ này, trang phục trở thành tấm gương phản chiếu tâm thế xã hội giữa cũ và mới, giữa gìn giữ và đổi thay. Người đàn ông Việt không còn chỉ là hình ảnh của sự nghiêm trang, mà còn là biểu tượng của tinh thần hội nhập: biết tiếp nhận cái mới nhưng vẫn giữ được cốt cách riêng. Chính sự đan xen ấy đã tạo nên một giai đoạn độc đáo, nơi từng nếp áo, kiểu tóc, đôi giày đều kể một câu chuyện về bản lĩnh và sự thích nghi của con người Việt Nam trong dòng chảy hiện đại hoá.

Một bức ảnh chụp ở nhà ăn của trường Đại học Đông Dương (Université indochinoise - le réfectoire) tại Hà Nội, trong khoảng thời gian 1920 - 1929. (Ảnh: manhhai/flickr)

Quốc Trưởng Bảo Đại thăm Hà Nội năm 1950. (Ảnh: Howard Sochurek)

Từ sau 1975 đến nay: Hiện đại hoá và khẳng định bản sắc mới

Sau năm 1975, trang phục nam giới Việt Nam bước vào thời kỳ hiện đại hóa sâu rộng, gắn với những biến chuyển lớn của xã hội. Giai đoạn cuối thập niên 1970 - 1980, trang phục chủ yếu mang tính giản dị, thực dụng: áo sơ mi cổ bẻ, quần tây ống đứng, dép cao su, áo bộ đội hay đồ công nhân. Phong cách lúc này phản ánh bối cảnh đất nước tái thiết, ưu tiên tiết kiệm và tiện dụng hơn là thẩm mỹ. Tuy vậy, đây cũng là thời điểm định hình những nền tảng đầu tiên cho phong cách nam giới đậm tính đời sống, gần gũi và thực tế.

Thời trang Việt Nam qua các thời kỳ thập niên 80-90 chuộng sơ mi ngắn tay phóng khoáng (Ảnh: 5S Fashion)

Bước ngoặt diễn ra từ Đổi Mới (1986), khi hàng hóa, văn hóa và thời trang quốc tế bắt đầu du nhập mạnh mẽ. Nam giới Việt nhanh chóng tiếp nhận jeans, áo phông, jacket da, sơ mi hoạ tiết, cùng những phong cách mang ảnh hưởng Mỹ, Hàn Quốc, Hong Kong… Từ thập niên 1990 đến 2000s, vest hiện đại, quần tây may đo, giày tây và các sản phẩm ngoại nhập trở thành chuẩn mực mới cho môi trường công sở. Trong khi đó, giới trẻ lại chuộng phong cách pop, hip-hop, thể thao, tạo ra sự đa dạng chưa từng có trong thời trang nam.

Quần ống loe là “mốt” của thời trang Việt Nam qua các thời kỳ từ năm 2000 (Ảnh: 5S Fashion)

Bước vào thế kỷ XXI, đặc biệt từ 2010 đến nay, thị trường thời trang nam tại Việt Nam không chỉ mở rộng mà còn tái định nghĩa bản sắc. Các thương hiệu nội địa, nhà thiết kế trẻ và local - brand nổi lên mạnh mẽ, mang đến những sản phẩm kết hợp giữa hiện đại và chất liệu Việt: linen, lụa tơ tằm, thổ cẩm, họa tiết dân gian, cổ phục tái cấu trúc… Nam giới ngày nay tự tin hơn trong việc thể hiện cá tính, thử nghiệm phong cách và trân trọng giá trị văn hóa truyền thống theo cách mới.

Phong cách thời trang của nam giới Việt Nam ngày nay (Ảnh: Routine)

Hành trình thay đổi trang phục nam giới Việt Nam từ áo dài ngũ thân truyền thống, qua thời kỳ giao thoa Đông - Tây đầu thế kỷ XX, đến sự hiện đại hóa mạnh mẽ sau 1975 không chỉ phản ánh thẩm mỹ thời trang mà còn kể lại câu chuyện lịch sử, xã hội và bản sắc dân tộc. Mỗi giai đoạn đều để lại dấu ấn riêng, chứng minh rằng trang phục luôn song hành cùng sự chuyển mình của đất nước.

Ngày nay, dù vest, áo phông hay streetwear đã trở thành lựa chọn quen thuộc, những giá trị văn hóa trong chất liệu, phom dáng và tinh thần Việt vẫn được gìn giữ và tái sinh trong một diện mạo mới. Sự hoà nhập quốc tế không làm mờ đi bản sắc, mà mở ra không gian sáng tạo để nhà thiết kế và người mặc tiếp tục định hình phong hóa hiện đại của người đàn ông Việt: tự tin, lịch thiệp và giàu chiều sâu văn hoá.