Lụa tơ sen - sản phẩm thủ công độc đáo của làng nghề Phùng Xá (Hà Nội) - đang trở thành biểu tượng mới cho sự phục hồi làng nghề truyền thống. Từ những cuống sen bỏ đi, nghệ nhân đã biến tấu thành sợi tơ “nhẹ như mây”, dệt thành tấm lụa tinh tế, vừa giữ được linh hồn văn hoá dân tộc, vừa mở ra cơ hội vươn ra thị trường quốc tế. Hành trình ấy chứa đựng bao tâm huyết, thách thức và cả niềm tự hào của người làm nghề.

Hành trình kế thừa, sáng tạo và phát triển văn hoá truyền thống

Làng nghề Phùng Xá (Mỹ Đức, Hà Nội) trước giờ nổi tiếng với nghề dệt lụa truyền thống. Nhưng dưới bàn tay sáng tạo của nghệ nhân Phan Thị Thuận, nghề lụa đã được “thổi hồn” mới với nguyên liệu từ thân cây sen - loại cây gắn bó chặt với văn hoá Việt Nam.

Nghệ nhân Phan Thị Thuận tự tay đi hái sen để dệt nên tơ lụa. (Ảnh: thanglong.chinhphu.vn)

Từ việc tận dụng phần cuống sen vốn là bộ phận nhiều khi bỏ đi, bà Thuận đã nghiên cứu cách khơi tơ sen ra những sợi mảnh, nhẹ nhưng bền. Cơ sở dệt lụa truyền thống trở thành điểm giao thoa giữa nghề cổ xưa và sáng tạo đương đại. Việc này không chỉ giúp giữ nghề dệt trước áp lực công nghiệp hóa, mà còn tạo ra sản phẩm mang nét độc đáo, đậm chất bản sắc Việt.

Quy trình kỳ công: từ cuống sen đến tấm lụa

Không giống như các loại lụa tơ tằm bình thường khác, quy trình sản xuất lụa tơ sen đòi hỏi sự tỉ mẩn và kỹ năng cao:

• Thu hái cuống sen: phần già, ít gai để dễ xử lý. 

• Làm sạch, loại bỏ gai nhọn, sau đó dùng dao khứa nhẹ để tách lớp vỏ, khiến sen “nhả tơ”.

• Rút sợi tơ bằng tay, cẩn thận sao cho sợi không đứt, giữ tính liên tục.

• Se (cuốn) các sợi nhỏ lại để tăng độ bền, rồi đưa vào khung cửi để dệt thành lụa hoàn chỉnh. 

• Cần sử dụng khoảng 4.800 cuống sen để dệt một tấm lụa - và mỗi công nhân giỏi cũng chỉ có thể xử lý 200 - 250 cuống mỗi ngày.

Nghệ nhân Phan Thị Thuận thực hiện quá trình làm lụa tơ sen. (Ảnh: thanglong.chinhphu.vn)

Quy trình này khiến lụa tơ sen trở thành sản phẩm “cao cấp” - không chỉ vì giá trị lao động mà còn vì sự khan hiếm trong nguồn nguyên liệu và kỹ thuật.

Những giá trị mang lại

Giá trị kinh tế

Nhờ sự cầu kỳ và hiếm có, các sản phẩm tơ sen hướng tới phân khúc khách hàng cao cấp. Ví dụ, một chiếc khăn lụa tơ sen nguyên chất có giá từ 4–7 triệu đồng, có lúc lên tới hàng chục triệu đồng tùy vào họa tiết, kích cỡ và độ tinh xảo. 

Nghệ nhân không giữ nghề trong xó bếp riêng, mà mở rộng sản xuất, tạo việc làm cho nhiều gia đình địa phương - mỗi người có thể thu nhập trung bình khoảng 9 triệu đồng/tháng.

Các sản phẩm từ lụa tơ sen và chứng nhận sản phẩm. (Ảnh: Sưu tầm)

Giá trị văn hóa

Lụa tơ sen mang trong mình biểu tượng tinh tế của hoa sen - quốc hoa Việt Nam. Nó là sự giao thoa giữa thiên nhiên và văn hóa, giữa truyền thống và sáng tạo. 

Không chỉ dừng lại ở sản xuất, du khách được trải nghiệm quy trình từ khâu thu hoạch sen đến dệt - giúp tăng tương tác văn hóa, lan tỏa hiểu biết về nghề truyền thống.

Du khách trải nghiệm công đoạn hái sen. (Ảnh: Sưu tầm)

Giá trị môi trường

Việc tận dụng cuống sen - bộ phận thường bị bỏ đi - giúp giảm lãng phí tài nguyên. Ngoài ra, quy trình chủ yếu thủ công, ít dùng hóa chất, ít phát thải - phù hợp xu hướng sản xuất xanh, bền vững.

Đưa tơ sen vươn ra quốc tế

Việt Nam hiện đứng thứ ba thế giới về sản lượng tơ, chỉ sau Trung Quốc và Ấn Độ, với giá trị xuất khẩu tơ lụa năm 2022 đạt 70 triệu USD; hơn 90% tơ thô được xuất sang Ấn Độ. Năm 2024, nhà thiết kế Bùi Công Thiên Bảo đã sử dụng tơ sen sáng tạo bộ trang phục “Lụa nàng Sen”, do Hoa hậu Huỳnh Thanh Thủy trình diễn tại Miss International 2024 (Nhật Bản), gây ấn tượng mạnh với khung cửi dệt thủ công mô phỏng sau lưng.

Bộ trang phục “Lụa nàng sen”. (Ảnh: Sưu tầm)

Các sản phẩm từ tơ sen đã được chứng nhận OCOP 5 sao, mang giá trị nhân văn, thân thiện môi trường và được quốc tế đánh giá cao. Hiện bà Thuận cùng đội ngũ không ngừng đổi mới, nâng cao chất lượng và quảng bá tơ sen tại các hội chợ thương mại, du lịch, góp phần đưa lụa Việt vươn tầm thế giới.

Đội ngũ sản xuất lụa tơ sen. (Ảnh: Sưu tầm)

Tuy nhiên, để các sản phẩm tơ sen và tơ tằm thực sự vươn ra “biển lớn” quốc tế, trước hết cần nâng cấp công nghệ sản xuất, hiện đại hóa quy trình để bắt kịp xu hướng toàn cầu. Bên cạnh đó, mở rộng vùng nguyên liệu là yếu tố then chốt nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của thị trường. Doanh nghiệp cũng cần đầu tư cơ sở hạ tầng, trang thiết bị và máy móc hiện đại để rút ngắn thời gian sản xuất, nâng cao năng suất và khả năng cạnh tranh. Đồng thời, phải bảo đảm chế độ phúc lợi và an sinh cho người lao động trong nghề, giúp họ yên tâm gắn bó và phát huy giá trị của nghề truyền thống.

Tựu chung lại, lụa tơ sen Phùng Xá là minh chứng cho sức sống mới trong làng nghề truyền thống: từ cái nhìn cũ kỹ trở nên độc đáo, từ nguyên liệu bị bỏ đi thành sản phẩm cao cấp. Con đường để tơ sen vươn ra thế giới không chỉ là dựa vào sự tinh tế của người thợ mà còn là chiến lược phát triển bền vững, kết hợp giữa truyền thống và đổi mới, giữa nội lực và hợp tác quốc tế. Nếu những giải pháp được triển khai đồng bộ, lụa tơ sen hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm quốc dân, đại diện cho tinh hoa nghề thủ công Việt Nam trên bản đồ thế giới.