Ẩn mình dưới chân núi Sài Sơn thuộc huyện Thạch Thất, Hà Nội, làng nghề quạt giấy Chàng Sơn đã trở thành biểu tượng độc đáo trong đời sống văn hóa Việt. Trải qua bao thăng trầm, làng quạt Chàng Sơn vừa gìn giữ truyền thống cha ông để lại, vừa tìm cách thích ứng và làm mới mình trước sự đổi thay của thời đại.
Nguồn gốc và giá trị văn hóa lâu đời
Từ thế kỷ 19, những chiếc quạt làng Chàng Sơn không chỉ vang danh mọi miền đất nước, mà còn vượt chặng đường rất xa sang đất Pháp triển lãm ở thủ đô Paris. Làng Chàng Sơn vốn có tên là Nủa Chàng, tọa lạc tại xã Tây Phương, cách trung tâm Hà Nội khoảng chừng 25 km. Trong dân gian tương truyền câu nói “Chớ cho Nủa coi”, ngụ ý rằng con người nơi đây rất thông minh, học nhanh và đầy tài khéo. Đến năm 1956, làng mới chính thức mang tên Chàng Sơn như ngày nay. Không chỉ nổi danh với nghề làm quạt, vùng đất này còn được mệnh danh là “đất trăm nghề” bởi đã sản sinh ra nhiều nghề thủ công truyền thống, tạo nên những sản phẩm tinh xảo từ đôi bàn tay khéo léo của người dân.
Đình Tây Đằng ở làng nghề truyền thống Chàng Sơn (Ảnh: Mayxanh15)
Về nguồn gốc nghề làm quạt, dân làng vẫn thường nhắc lại những câu thơ cổ:
“Tiên đồng hội quạt, hội đồng tiên
Lương duyên kết quạt, giải tâm phiền
Phiền tâm quạt, tay đưa gió
Gió đưa tay quạt, hội đồng tiên.”
Những vần thơ này gợi nhớ đến khởi đầu mang ý nghĩa nhân văn của nghề. Chiếc quạt không chỉ là vật dụng xua đi cái nóng, mà còn được xem như biểu tượng gắn kết tình duyên và giúp con người vơi bớt muộn phiền trong cuộc sống.
Người dân làng Chàng Sơn lớn lên với những chiếc quạt truyền thống
(Ảnh: Xuân Phương)
Từ xa xưa, người dân nơi đây đã biết khai thác những vật liệu sẵn có của tự nhiên như tre, trúc, hồ nếp để làm ra những chiếc quạt phục vụ đời sống thường ngày. Dần dần, từ công cụ sinh hoạt, chiếc quạt bước vào không gian văn hóa: xuất hiện trong cung đình, theo chân các văn nhân sĩ tử, gắn liền với điệu múa, lời ca dân gian. Quạt còn trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người Việt, là biểu tượng của sự duyên dáng, nhã nhặn và gắn liền với hình ảnh người phụ nữ truyền thống.
Quạt giấy làng Chàng Sơn (Ảnh: Mai Minh Đức)
Quy trình chế tác công phu và tỉ mỉ
Điều làm nên giá trị đặc biệt của quạt Chàng Sơn chính là sự kỳ công trong quy trình chế tác. Để hoàn thành một chiếc quạt đẹp, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn, đòi hỏi sự khéo léo, kiên nhẫn và tinh tế. Tre dùng làm nan quạt phải được chọn từ loại tre già, dẻo dai, chẻ nhỏ, vót mỏng, rồi đem mài nhẵn để tạo nên bộ khung chắc chắn. Sau khi được chặt theo tỉ lệ hợp lý, các ống tre sẽ được đem ngâm kỹ trong nước từ 4 đến 5 tháng để đảm bảo độ bền và độ đàn hồi của tre. Phần giấy bồi quạt thường là giấy dó truyền thống, được tráng hồ từ bột nếp để có độ bền, độ bóng và khả năng bắt màu tốt.
Các khúc tre được chọn sẽ ngâm trong nước hơn 4 tháng – 5 tháng (Ảnh:NHND80)
Sau khi khung và giấy được ghép nối, người thợ sẽ bắt tay vào công đoạn trang trí – phần “thổi hồn” cho chiếc quạt. Những họa tiết trang trí phổ biến là tứ quý (tùng, cúc, trúc, mai), tứ linh (long, ly, quy, phượng), hay các phong cảnh làng quê, cảnh sắc bốn mùa. Mỗi họa tiết đều ẩn chứa ý nghĩa biểu trưng cho ước vọng an khang, thịnh vượng, hạnh phúc. Bởi vậy, chiếc quạt Chàng Sơn không chỉ đơn thuần là một sản phẩm thủ công mỹ nghệ mà còn là tác phẩm nghệ thuật tinh xảo, chứa đựng tâm huyết và tâm hồn của người nghệ nhân làm ra.
Những giá trị văn hóa truyền thống của người dân Việt Nam được lưu giữ trên từng chiếc quạt Chàng Sơn (Ảnh: N.Hoa)
Thích ứng và đổi mới trong thời kỳ hiện đại
Trong thế kỷ XX, làng quạt Chàng Sơn từng bước vào thời kỳ vàng son rực rỡ. Quạt giấy nơi đây không chỉ được tiêu thụ rộng rãi khắp các vùng miền trong nước, mà còn vươn ra nhiều thị trường quốc tế, trở thành niềm tự hào của một làng nghề truyền thống Việt Nam. Thế nhưng, cùng với sự phát triển của xã hội hiện đại, khi quạt điện, máy điều hòa dần phổ biến, nhu cầu sử dụng quạt giấy ngày một giảm. Đây chính là thách thức lớn với một di sản có tuổi đời hàng trăm năm.
Phát triển sản phẩm để bắt kịp xu thế hiện đại
Trước nguy cơ mai một, người dân Chàng Sơn đã tìm cách “hồi sinh” nghề quạt truyền thống bằng nhiều hướng đi sáng tạo. Quạt không chỉ được sản xuất để phục vụ đời sống hàng ngày mà còn được biến tấu thành quà lưu niệm, vật phẩm trang trí nội thất, đạo cụ sân khấu, hay quà tặng du lịch mang tính biểu trưng. Các nghệ nhân còn kết hợp nghệ thuật vẽ tranh dân gian, thư pháp lên mặt quạt, tạo nên sản phẩm độc đáo, vừa giữ hồn truyền thống vừa có giá trị thẩm mỹ cao. Đặc biệt, trong những năm gần đây, quạt Chàng Sơn còn được xuất hiện tại các hội chợ văn hóa, festival làng nghề, các tour du lịch trải nghiệm thủ công. Những nỗ lực đổi mới này không chỉ giúp nghề quạt duy trì sức sống, mà còn từng bước khẳng định vị thế của mình trong đời sống đương đại.
Các em nhỏ được trải nghiệm làm quạt tại Erahouse Hoàng Long (Ảnh: Sưu tầm)
Khi tới tham quan làng quạt Chàng Sơn, du khách có thể tận mắt chứng kiến quy trình chế tác công phu, từ công đoạn chẻ nan, vót tre, ghép khung cho đến vẽ hoa văn tinh xảo trên mặt quạt. Nhiều tour du lịch còn cho phép khách tham gia trải nghiệm một vài khâu thủ công, từ đó thấu hiểu hơn sự tỉ mỉ và khéo léo đòi hỏi ở nghề. Song song với đó, làng quạt Chàng Sơn ngày càng được gắn kết vào các tuyến du lịch làng nghề, góp phần quảng bá hình ảnh quạt giấy Việt Nam tới bạn bè quốc tế. Sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn di sản và phát triển kinh tế du lịch vừa giúp người dân có thêm nguồn thu nhập, vừa tạo động lực để nghề truyền thống được duy trì bền vững.
Đối với người dân Chàng Sơn, làm quạt không chỉ là nghề mưu sinh mà còn là sợi dây kết nối với cội nguồn văn hóa. Mỗi chiếc quạt mang trên mình triết lý sống hài hòa của cha ông: vừa hữu dụng, vừa đẹp mắt, lại vừa mang giá trị tinh thần. Chính sự kết hợp ấy đã giúp nghề làm quạt Chàng Sơn vượt qua giới hạn của một sản phẩm thủ công để trở thành một di sản văn hóa quý giá của dân tộc.
Contact Us
Messenger
Back to top