Tại làng Vân Canh (huyện Hoài Đức, Hà Nội), dòng tranh dân gian Tranh Kim Hoàng với nền giấy đỏ rực rỡ, nét khắc tinh tế tưởng chừng như bị thất truyền sau trận lũ lịch sử năm 1915. Trong hơn mười năm qua, nhờ tâm huyết của nghệ nhân và nhà sưu tầm, dòng tranh này đã được khôi phục và từng bước tìm lại vị trí trong đời sống văn hoá. Bài viết sẽ cùng bạn đi sâu vào quá trình hồi sinh, những khó khăn, và câu chuyện đằng sau việc “đánh thức” di sản nghệ thuật ấy.

Dòng tranh Kim Hoàng - dấu ấn rực rỡ của văn hóa Bắc Bộ

Dòng tranh tranh Kim Hoàng ra đời tại làng Vân Canh, thuộc xã Vân Canh, huyện Hoài Đức (nay thuộc Hà Nội). Xuất hiện từ cuối thế kỷ XVIII, tranh đã từng lưu hành mạnh mẽ ở vùng đồng bằng Bắc Bộ với đặc trưng là nền giấy đỏ, các gam màu tươi sáng và những câu thơ chữ thảo trên góc tranh, tạo nên dấu ấn khác biệt so với các dòng tranh dân gian như Tranh Đông Hồ hay Tranh Hàng Trống.

Bức tranh Kim Hoàng mang tên “Lợn độc”. Ảnh: sưu tầm

Năm 1915, trận lũ lớn đã cuốn trôi gần như toàn bộ bản khắc gỗ và tranh mẫu của làng Kim Hoàng. Đây được xem là cột mốc đau thương khiến nghề tranh dần biến mất. Trải qua nhiều biến động lịch sử, người dân trong làng không còn ai theo nghề. Sau năm 1945, cái tên “Kim Hoàng” gần như biến mất khỏi đời sống văn hóa. Chỉ còn lại vài bức tranh được lưu giữ trong bộ sưu tập của các nhà nghiên cứu mỹ thuật như những chứng tích hiếm hoi về một giai đoạn vàng son của mỹ thuật dân gian Việt.

Khát vọng phục hồi từ những người yêu di sản

Sau hàng chục năm im ắng, hành trình hồi sinh tranh Kim Hoàng được khởi động nhờ nỗ lực của những con người tâm huyết. Giám đốc Bảo tàng Gốm sứ Hà Nội - bà Nguyễn Thị Thu Hòa là người tiên phong khởi xướng dự án “Khôi phục dòng tranh dân gian Kim Hoàng” từ năm 2016. Dưới sự hợp tác của nhiều họa sĩ, nhà nghiên cứu và nghệ nhân, các mẫu tranh cổ được sưu tầm, đối chiếu và phục dựng dựa trên những hình ảnh lưu trữ quý hiếm. Nghệ nhân Đào Đình Trung, người con của làng Kim Hoàng, trở thành một trong những người đầu tiên trực tiếp phục dựng kỹ thuật in khắc, pha chế màu và truyền dạy nghề cho lớp trẻ.

Nghệ nhân “Đào Đình Chung” phục dựng tranh Kim Hoàng. Ảnh: Đài PTTH Hà Nội.

Việc phục hồi không chỉ đơn thuần là tái hiện lại hình thức cũ. Thiếu bản khắc gốc, nghệ nhân phải dựa vào hình ảnh tư liệu để tái dựng từng chi tiết. Công đoạn tạo nền giấy đỏ, sử dụng giấy dó truyền thống nhuộm phẩm tự nhiên đòi hỏi nhiều thử nghiệm công phu để đạt được sắc đỏ rực rỡ mà không phai. Từ khắc, in, tô màu cho đến viết thơ, tất cả đều được làm thủ công, phản ánh tinh thần tôn trọng nguyên gốc của người làm nghề.

Giá trị văn hóa và sức sống của “sắc đỏ”

Nhờ nỗ lực bền bỉ, tranh Kim Hoàng đã chính thức trở lại với công chúng. Năm 2016, dòng tranh này được giới thiệu trong triển lãm “12 dòng tranh dân gian tiêu biểu Việt Nam” tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Nhiều tác phẩm cũng xuất hiện tại các hội chợ Tết, không gian văn hóa phố cổ Hà Nội và trong các chương trình giáo dục trải nghiệm.

Không gian trưng bày tranh Kim Hoàng. Ảnh: kinhtedothi.vn

Tại làng Vân Canh, một trung tâm phục dựng và giới thiệu tranh Kim Hoàng được xây dựng, vừa là nơi lưu giữ nghề, vừa là điểm đến du lịch văn hóa. Nhiều bạn trẻ tìm về học vẽ, tìm hiểu về nghệ thuật dân gian. Tranh Kim Hoàng không chỉ được trưng bày mà còn được ứng dụng trong thiết kế, quà tặng, và các sản phẩm mỹ thuật đương đại, giúp nghệ thuật truyền thống đến gần hơn với công chúng.

Tranh Kim Hoàng không chỉ là sản phẩm nghệ thuật mà còn là biểu tượng văn hóa. Mỗi hình ảnh như: con gà, con lợn, đôi vợ chồng sum vầy,.. đều gửi gắm thông điệp về hạnh phúc, sung túc và niềm tin vào cuộc sống. Sắc đỏ của giấy nền tượng trưng cho sự ấm no, cho tinh thần kiên cường của người Việt. Khi được phục hồi, dòng tranh này đã góp phần khơi dậy lòng tự hào dân tộc, gắn kết người trẻ với truyền thống và tạo cảm hứng cho sáng tạo đương đại.

Nghệ nhân Đào Đình Chung giới thiệu kỹ thuật làm tranh cho các bạn nhỏ. Ảnh: Báo Quân đội Nhân dân

Hành trình hồi sinh sắc đỏ Kim Hoàng là minh chứng rằng di sản văn hóa không chỉ để hoài niệm mà còn để tiếp nối và phát triển. Khi mỗi bức tranh được treo trong nhà, khi mỗi workshop vẽ tranh thu hút người trẻ, đó chính là lúc văn hóa dân gian bước ra khỏi bảo tàng để sống trong đời thường. Dòng tranh Kim Hoàng sau hơn một thế kỷ ngủ quên nay đã thức giấc, tiếp tục kể câu chuyện về bàn tay người Việt, về tình yêu di sản và về sắc đỏ bền bỉ của văn hóa dân tộc.