Cuộc khởi nghĩa nông dân Tây Sơn là một chương sử vĩ đại, nơi Quang Trung Nguyễn Huệ và nhà Tây Sơn đã viết nên thiên anh hùng ca về sức mạnh dân tộc, chấm dứt thời kỳ chia cắt và bảo vệ độc lập non sông. Từ bối cảnh xã hội mục ruỗng, phong trào Tây Sơn đã trỗi dậy, thay đổi hoàn toàn cục diện lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XVIII.

Khởi nguồn từ sự mục ruỗng của chế độ phong kiến

Thế kỷ XVIII chứng kiến sự suy tàn và khủng hoảng nghiêm trọng của chế độ phong kiến Đại Việt. Đất nước bị chia cắt bởi Trịnh Nguyễn phân tranh, lấy sông Gianh làm ranh giới.

Đất nước dưới thời Vua Lê - Chúa Trịnh (Ảnh sưu tầm)

Tại Đàng Ngoài, chúa Trịnh lấn quyền vua Lê, bóc lột nhân dân đến tận xương tủy. Hệ thống quan lại tham nhũng, sưu cao thuế nặng, nạn đói kém xảy ra liên miên. Tại Đàng Trong, chúa Nguyễn cũng không khá hơn, tình trạng loạn lạc, tranh giành quyền lực nội bộ và áp bức dân nghèo diễn ra gay gắt. Sự mục ruỗng của cả hai tập đoàn phong kiến Trịnh Nguyễn đã đẩy nhân dân vào đường cùng.

Chính bối cảnh xã hội đầy rẫy bất công và mâu thuẫn giai cấp sâu sắc này đã tạo nên mảnh đất màu mỡ cho các cuộc khởi nghĩa nông dân bùng nổ. Trong đó, Cuộc khởi nghĩa nông dân Tây Sơn do ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ lãnh đạo, nổi lên như một ngọn cờ chính nghĩa và khát vọng của toàn dân.

Sự trỗi dậy của Nguyễn Huệ

Phong trào Tây Sơn trỗi dậy tại vùng đất Tây Sơn thượng đạo (nay thuộc tỉnh Bình Định) vào năm 1771. Khác với các cuộc khởi nghĩa nhỏ lẻ khác, Tây Sơn mang trong mình một sức mạnh tổ chức và một lý tưởng rõ ràng “Phù Lê diệt Trịnh”.

Trong ba anh em nhà Tây Sơn, Nguyễn Huệ (sau này là Hoàng đế Quang Trung) nổi bật với tài năng quân sự, chính trị và ngoại giao kiệt xuất. Ông là linh hồn, là người quyết định mọi thắng lợi quân sự quan trọng nhất của nhà Tây Sơn. Tài năng của Nguyễn Huệ không chỉ thể hiện qua sự dũng mãnh trên chiến trường mà còn ở khả năng nắm bắt thời cơ, tổ chức quân đội tinh nhuệ và xây dựng chính sách thu phục nhân tâm.

Tượng “Tây Sơn tam kiệt” trong khu vực Đường hoa thanh niên ở TP Quy Nhơn, tỉnh Bình Định (Ảnh sưu tầm)

Sự phát triển nhanh chóng của nghĩa quân Tây Sơn là nhờ vào sự ủng hộ tuyệt đối của tầng lớp nông dân và giới sĩ phu bất mãn. Họ không chỉ đánh đổ ách áp bức mà còn thực hiện chính sách "lấy của người giàu chia cho người nghèo", tạo nên niềm tin và sự đồng lòng tuyệt đối trong quần chúng.

Những chiến công lẫy lừng

Trong giai đoạn đầu, nghĩa quân Tây Sơn đã liên tiếp giành những chiến công lẫy lừng, thực hiện thành công mục tiêu lịch sử chấm dứt tình trạng chia cắt đất nước:

Trước hết, Nguyễn Huệ lãnh đạo nghĩa quân đánh đổ tập đoàn chúa Nguyễn ở Đàng Trong (1777), kết thúc hơn 200 năm thống trị của họ. Tiếp đó, vào năm 1786, ông chỉ huy đại quân thần tốc tiến ra Đàng Ngoài, đánh bại quân Trịnh, giải phóng kinh thành Thăng Long. Chiến thắng này không chỉ xóa bỏ tập đoàn Trịnh mà còn tôn phù vua Lê Hiển Tông, thực hiện lời hứa "Phù Lê" ban đầu.

Đặc biệt, Chiến công lẫy lừng Nguyễn Huệ đánh tan 5 vạn quân Xiêm xâm lược tại trận Rạch Gầm Xoài Mút (1785) là một kiệt tác quân sự. Với chiến thuật thủy chiến mưu trí, ông đã tiêu diệt gần như toàn bộ quân địch trong thời gian ngắn, bảo vệ vững chắc lãnh thổ phía Nam và khẳng định tài năng của mình. Những thắng lợi này đã đặt nền móng cho sự thống nhất đất nước sau này.

Tượng đài anh hùng dân tộc Nguyễn Huệ tại khu di tích chiến thắng Rạch Gầm - Xoài Mút (Ảnh: Báo Đắk Lắk)

Quang Trung Đại đế và Trận Ngọc Hồi Đống Đa

Năm 1788, vua Lê Chiêu Thống rước quân Thanh sang xâm lược Đại Việt. Trước tình hình cấp bách, Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế tại Phú Xuân (Huế), lấy niên hiệu Quang Trung, chính thức thành lập nhà Tây Sơn để gánh vác sứ mệnh dân tộc.

Trận chiến Ngọc Hồi Đống Đa vào mùa Xuân Kỷ Dậu 1789 là đỉnh cao của thiên tài quân sự Quang Trung Nguyễn Huệ. Với cuộc hành quân thần tốc, vượt qua hàng ngàn dặm đường trong thời gian cực ngắn, ông đã khiến quân Thanh hoàn toàn bất ngờ. Quang Trung Đại đế chỉ huy đại quân đánh tan 29 vạn quân Thanh trong vòng chưa đầy 5 ngày, tái chiếm Thăng Long và làm nên một trong những chiến thắng vĩ đại nhất trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc.

Chiến thắng Ngọc Hồi - Đống Đa vào sáng sớm mùng 5 Tết Kỷ Dậu 1789 (Ảnh sưu tầm)

Chiến thắng này không chỉ bảo vệ nền độc lập dân tộc mà còn thể hiện tinh thần sức mạnh dân tộc phi thường. Nó chứng minh rằng, khi người dân đồng lòng dưới sự lãnh đạo tài ba, không một thế lực ngoại bang nào có thể khuất phục được Đại Việt.

Di sản và tư tưởng lấy dân làm gốc

Dù tồn tại trong thời gian ngắn, nhà Tây Sơn và Quang Trung Nguyễn Huệ đã để lại một di sản vĩ đại.

Về mặt chính trị, Quang Trung đã thực hiện nhiều cải cách tiến bộ như kêu gọi phát triển kinh tế, lập lại trật tự xã hội và đặc biệt là đề cao chữ Nôm trong giáo dục và hành chính, thể hiện tinh thần tự cường dân tộc mạnh mẽ.

Điện thờ Tây Sơn Tam Kiệt là một trong những di tích lịch sử quan trọng nhất ở Bình Định (Ảnh sưu tầm)

Di sản của Tây Sơn còn là tư tưởng lấy dân làm gốc. Khởi nghĩa từ nông dân và được nông dân ủng hộ, Quang Trung luôn hiểu rõ sức mạnh và nguyện vọng của nhân dân. Tư tưởng này là kim chỉ nam giúp ông giành chiến thắng trên mọi mặt trận và được nhân dân tôn kính. Cuộc khởi nghĩa Tây Sơn mãi mãi là biểu tượng của sức mạnh dân tộc khi bị áp bức đến cùng cực. Nó là lời khẳng định đanh thép về ý chí độc lập và tự chủ của người Việt.