Khảm xà cừ, hay còn gọi là khảm trai, là một trong những nghệ thuật thủ công tinh xảo và giàu giá trị của Việt Nam. Trải qua hàng trăm năm, nghệ thuật khảm xà cừ vẫn lưu giữ được vẻ đẹp lấp lánh, trang nhã, kết hợp giữa bàn tay khéo léo của người nghệ nhân và sự kỳ diệu của tự nhiên.

Nguồn gốc và lịch sử nghệ thuật khảm xà cừ

Nghệ thuật khảm xà cừ có nguồn gốc từ các nước Á Đông như Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc, nơi kỹ thuật này được dùng để trang trí đồ gỗ, đồ cung đình và nhạc cụ. Tại Trung Hoa cổ, khảm xà cừ gọi là “luo dian”, ở Nhật Bản là “raden”, còn ở Hàn Quốc là “najeonchilgi”, tất cả đều mang ý nghĩa là gắn ánh trai lên nền sơn.

Khung gương phủ sơn mài khắc Trung Quốc, khoảng năm 1680. (Ảnh: Bảo tàng Victoria và Albert, London.)

Tủ sơn mài thời Joseon. Ảnh: Bảo tàng Quốc gia Hàn Quốc tại Seoul

Hộp raden maki-e khảm họa tiết “bánh xe chảy” (katawaguruma), danh mục Bảo vật Quốc gia, thời Heian, thế kỷ 11-12. Ảnh: Bảo tàng Quốc gia Tokyo

Tại Việt Nam, khảm xà cừ gắn bó chặt chẽ với truyền thống sử dụng sơn ta - một chất liệu bản địa được chế tác từ nhựa cây sơn, vốn hiện diện phổ biến trong kiến trúc thờ tự, đồ thờ và các loại hình trang trí gỗ. Mặc dù tư liệu khảo cổ về khảm xà cừ trước thời cận đại chưa nhiều, song, thông qua các nguồn thư tịch và hiện vật trong bảo tàng cho thấy kỹ nghệ này đã xuất hiện tại nước ta từ thời Lý - Trần và đạt độ tinh xảo trong môi trường thủ công cung đình dưới thời vua Lê Nhân Tông (1443-1460).

Nghệ nhân khảm trai Việt Nam thời xưa. Ảnh: sưu tầm

Khảm xà cừ từng là nghệ thuật trang trí cung đình và dân gian, được sử dụng nhiều trong đồ gỗ, hoành phi câu đối, bàn ghế và các vật phẩm thờ cúng. Đặc biệt, dưới triều Nguyễn, khảm xà cừ phát triển cực thịnh, trở thành biểu tượng của sự tinh tế, sang trọng và quyền quý trong mỹ thuật cung đình Huế.

Quy trình chế tác tinh xảo của khảm xà cừ

Để tạo ra một sản phẩm khảm xà cừ hoàn chỉnh, người nghệ nhân phải trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ và công phu. Trước hết là khâu chọn vỏ trai, vỏ ốc - những vật liệu tự nhiên có ánh sắc đẹp, dày và không rạn nứt. Sau đó, vỏ được cưa, mài, tách mảnh thành từng phiến mỏng, đòi hỏi tay nghề cao để tránh nứt vỡ. Tiếp đến, nghệ nhân sẽ ướm mẫu và cắt chi tiết theo bản thiết kế, rồi ghép và gắn lên nền gỗ hoặc sơn ta.

Quy trình chế tác tinh xảo khi tạo ra sản phẩm khảm xà cừ. Ảnh: sưu tầm

Cuối cùng là công đoạn mài phẳng, đánh bóng, giúp các mảnh khảm phản chiếu ánh sáng óng ánh, tạo hiệu ứng lung linh thay đổi theo góc nhìn. Một sản phẩm khảm hoàn chỉnh có thể mất từ vài ngày đến hàng tháng, phụ thuộc vào độ tinh xảo và kích thước. Mỗi đường cắt, mỗi mảnh ghép đều thể hiện sự kiên nhẫn và tài hoa của người thợ.

Vẻ đẹp và giá trị nghệ thuật của khảm xà cừ

Điểm độc đáo nhất của khảm xà cừ chính là hiệu ứng ánh sáng biến ảo. Khi ánh sáng chiếu lên, các mảnh xà cừ phản chiếu nhiều sắc độ khác nhau như xanh lam, hồng phấn, tím ngọc, vàng ánh kim, tạo nên vẻ đẹp lung linh, huyền ảo. Sự kết hợp giữa bề mặt sơn ta mịn màng và ánh sắc tự nhiên của trai tạo ra một tổng thể hài hòa giữa “tĩnh” và “động”.

Màu sắc độc đáo từ ảnh sắc của các ảnh xà cừ. Ảnh: sưu tầm

Bên cạnh giá trị thẩm mỹ, khảm xà cừ còn mang ý nghĩa văn hóa và tinh thần sâu sắc. Trong các gia đình truyền thống, đồ khảm xà cừ không chỉ để trang trí mà còn thể hiện địa vị, lòng hiếu thảo và sự trân trọng với di sản văn hóa. Mỗi sản phẩm đều là kết tinh của sự kiên trì, tỉ mẩn và tình yêu nghề của người nghệ nhân.

Ứng dụng khảm xà cừ trong thiết kế hiện đại

Ngày nay, nghệ thuật khảm xà cừ đã được “hồi sinh” mạnh mẽ trong tranh sơn mài, thiết kế nội thất và đồ trang trí cao cấp. Nhiều nghệ sĩ kết hợp kỹ thuật khảm truyền thống với chất liệu hiện đại như acrylic, sơn dầu hay composite để tạo nên các tác phẩm độc đáo.

Trong lĩnh vực nội thất, khảm xà cừ được ứng dụng trên bàn, tủ, gương, khay trà, hộp quà tặng... mang lại vẻ đẹp sang trọng, đẳng cấp nhưng vẫn đậm chất Á Đông. Nhiều thương hiệu thiết kế còn đưa yếu tố khảm vào các dự án khách sạn, nhà hàng cao cấp, giúp tôn vinh giá trị thủ công Việt Nam trong không gian đương đại.

Nội thất khảm xà cừ. Ảnh: Lavaco

Bên cạnh đó, khảm xà cừ còn được nhiều bạn trẻ ứng dụng trong lĩnh vực thời trang. Với sự sáng tạo không ngừng nghỉ, nhiều bạn trẻ đã ứng dụng nghệ thuật khảm xà cừ vào các sản phẩm thời trang, phụ kiện như: trâm cài, kẹp tóc, trang sức…vô cùng tinh xảo và độc đáo, đưa nghệ thuật này đến gần hơn với thế hệ trẻ ngày nay.

Thương hiệu Mun Artisan với những phụ kiện khảm xà cừ độc đáo. Ảnh: mun_artisan

Nghệ thuật khảm xà cừ là sự giao thoa giữa thiên nhiên và bàn tay con người,  khi mà ánh sáng của vỏ trai được những nghệ nhân thổi hồn vào từng đường nét tinh xảo. Từ quá khứ cung đình đến hiện tại đương đại, khảm xà cừ vẫn giữ nguyên sức hút bởi vẻ đẹp huyền ảo và giá trị văn hóa bền vững. Giữ nghề không chỉ là bảo tồn một kỹ thuật, mà còn là gìn giữ linh hồn của mỹ thuật Việt - ánh sắc ngàn năm vẫn tỏa sáng trên nền sơn ta truyền thống.