Trong thời đại mạng xã hội và YouTube bùng nổ, thần thoại Hy Lạp, Bắc Âu, Trung Quốc hay Nhật Bản ngày càng quen thuộc với giới trẻ. Thế nhưng giữa dòng chảy đó, thần thoại Việt Nam vốn từng bị thất truyền, thất lạc qua nghìn năm Bắc thuộc lại ít được nhắc đến, dù mang trong mình một hệ thống vô cùng đặc sắc.

Thời hỗn mang và sự xuất hiện của Thần Trụ Trời

Trong nhiều truyền thuyết, thế giới ban đầu chỉ là một cõi hỗn độn tối tăm. Không biết từ đâu, một vị thần khổng lồ xuất hiện với thân hình to lớn đến mức chỉ một bước chân đã có thể từ núi này sang núi khác. Vị thần này đứng dậy, lấy đầu đội trời và dùng đất đá dựng nên một cây cột khổng lồ để trời không sụp xuống. Khi trời đất phân chia ổn định, ông phá cây cột ấy, khiến đá và đất bắn tung, tạo thành núi, đảo và cao nguyên. Nơi thần đào đất trở thành biển cả bao la.

Thần Trụ Trời được xem là vị thần kiến tạo nên vũ trụ. (Ảnh: Sưu tầm)

Sự tích này được xem như lời giải thích đầu tiên của người Việt cổ về kiến tạo vũ trụ. Nó phản ánh tư duy phồn thực, nhận thức về thiên nhiên và cách người xưa lý giải sự hình thành của không gian sống. Dù không rõ vị thần này biến mất hay hóa thân vào đâu, nhưng sau khi ông hoàn tất sứ mệnh, thế giới bắt đầu có sự xuất hiện của nhiều vị thần khác tiếp tục công cuộc xây dựng vũ trụ.

Ông Trời: đấng tối cao trong vũ trụ thần linh Việt Nam

Sau khi trời đất thành hình, một vị thần tối cao được coi là người đứng đầu toàn bộ thần giới: ông Trời. Ông được xem là đấng sáng thế, tạo ra muôn loài, từ cỏ cây, động vật đến con người, thậm chí cả mặt trăng và mặt trời. Ông Trời có con mắt nhìn thấu mọi chuyện, mỗi khi con người phạm lỗi sẽ trừng phạt bằng thiên tai.

Hình tượng Ông Trời được người dân Việt Nam biết qua vai diễn Ngọc Hoàng trong chương trình Gặp nhau Cuối năm. (Ảnh: Sưu tầm)

Hình tượng ông Trời trong văn hóa Việt vừa mang màu sắc dân gian vừa chịu ảnh hưởng của Đạo giáo. Điều này lý giải vì sao ông đôi khi được gọi là Ngọc Hoàng, sống trong cung điện nguy nga, mặc long bào và đội mũ có tua đỏ. Chính hình ảnh này đã ảnh hưởng trực tiếp tới lễ phục của các bậc đế vương Việt Nam qua nhiều triều đại.

Bên cạnh ông Trời là bà Trời, một nhân vật ít được miêu tả sâu nhưng lại có ảnh hưởng đến hiện tượng thời tiết. Dân gian tin rằng khi hai ông bà cãi nhau, trời sẽ “vừa mưa vừa nắng”, tạo nên cầu vồng. Một số vùng còn đồng nhất bà Trời với Mẫu Thượng Thiên trong tín ngưỡng Tứ Phủ.

Tượng Ông trời và Bà Trời. (Ảnh: Sưu tầm)

Nam Tào - Bắc Đẩu và bộ máy cai quản số mệnh

Hai nhân vật thân cận nhất của ông Trời là Nam Tào và Bắc Đẩu - những vị thần coi giữ sổ sinh và sổ tử của con người. Họ xuất hiện qua một tích chuyện độc đáo là từ hai cục thịt vô tri, sau 100 ngày bỗng hóa thành hai chàng trai khôi ngô, thông tuệ phi thường.

Chân dung Nam Tào -Bắc Đẩu. (Ảnh: Sưu tầm)

Từ đó, Nam Tào đứng bên trái cầm sổ sinh, Bắc Đẩu đứng bên phải cầm sổ tử, định đoạt số phận mọi sinh linh. Những niềm tin này phản ánh tư duy nhân quả, vận mệnh và tôn ti trật tự trong xã hội nông nghiệp của người Việt.

Các nữ thần: Mặt trời, Mặt trăng, Thần Lúa và hành trình gìn giữ sự sống

Hệ thống thần thoại Việt Nam đặc biệt đề cao những nữ thần là biểu tượng của sự sinh sôi, nuôi dưỡng và ánh sáng. Nữ thần Mặt trời được miêu tả với bản tính nóng nảy, mỗi ngày được kiệu rước xuống trần. Còn Mặt trăng vốn nóng như chị gái mình nhưng bị bà Trời tạt tro vào mặt, hóa thành hiền hòa và dịu sáng. Chính vì thế, mặt trăng khi thì tròn, lúc lại khuyết do lúc nhìn thẳng, lúc quay đi vì… giận dỗi nhân gian.

Nữ thần Mặt Trời và Mặt Trăng. (Ảnh: Sưu tầm)

Một hình tượng sâu sắc khác là Thần Lúa - vị thần mang lúa gạo đến cho con người. Những câu chuyện xoay quanh việc lúa xưa tự về nhà và chỉ cần bỏ vào nồi là thành cơm phản ánh mong ước về cuộc sống sung túc của người nông nghiệp. Nhưng khi con người vô lễ, Thần Lúa nổi giận, khiến con người phải từ đó tự cày cấy, gặt hái. Đây là triết lý nhân sinh về sự trân trọng những gì thiên nhiên ban tặng.

Nữ thần Lúa. (Ảnh: Sưu tầm)

Thần Sét, Thần Mưa, Thần Gió và bộ ba sức mạnh của thiên nhiên

Thần Sét là vị thần dễ nổi nóng, tay cầm búa đá, chuyên xuống trần trừng phạt theo lệnh trời. Hình tượng ông từ lâu đã gắn với câu nói “Thiên Lôi chỉ đâu đánh đấy”. Do lối làm việc máy móc, thần Sét thường đánh nhầm nên bị phạt, bị gà mổ vào đầu hoặc bị muông thú đánh hội đồng, một cách dân gian nhắc nhở con người phải linh hoạt, không máy móc.

Thiên Lôi trong thần thoại Việt Nam. (Ảnh: Sưu tầm)

Thần Mưa mang hình rồng, là người tạo mưa bằng cách hút nước và phun xuống. Nhưng do tính đãng trí nên có nơi hạn hán, có nơi lũ lụt, khiến muôn loài bất mãn. Cuộc thi Vũ Môn mà cá chép hóa rồng cũng bắt nguồn từ mong muốn có thêm trợ thủ quản lý nước.

Thần Mưa gắn liền với hình tượng Cá chép hóa Rồng. (Ảnh: Sưu tầm)

Thần Gió không đầu, mang theo chiếc quạt khổng lồ điều khiển gió. Con của thần Gió vì nghịch ngợm gây ra mất mùa nên bị ông Trời trừng phạt, thể hiện quan niệm dân gian về sự tôn trọng thiên nhiên và quy luật vũ trụ.

Thần Gió thường mang theo chiếc quạt khổng lồ. (Ảnh: Sưu tầm)

Các thần cai quản tự nhiên: sông, biển, đất và núi

Người Việt sống dựa vào sông nước nên hệ thống thần thoại về biển, sông, suối rất phong phú. Thần Biển đôi khi xuất hiện dưới dạng rùa khổng lồ, đôi khi là cô gái cứu giúp thủy thủ. Ở vùng Nam Trung Bộ, người dân thờ ông Nam Hải, được xem là hóa thân của cá voi, biểu tượng bảo hộ người đi biển.

Lăng Ông Nam Hải ở tỉnh Cà Mau. (Ảnh: MIA.vn)

Ngoài ra còn có Thổ Công - vị thần giữ đất, Thần Núi cai quản rừng núi, mỗi vị thần gắn với một khu vực, thể hiện sự nhân cách hóa tự nhiên của người Việt cổ.

Thổ công là vị thần cai quản đất đai, nhà cửa. (Ảnh: Sưu tầm)

Những vị thần gắn với đời sống con người

Hệ thống thần thoại Việt không chỉ dừng lại ở thiên nhiên mà còn bước vào không gian sống qua các vị thần như Thần Bếp, Táo Quân, Thành Hoàng. Các vị thần này đại diện cho tổ ấm, cộng đồng làng xã và trật tự xã hội.

Táo Quân giữ lửa tổ ấm cho từng gia đình. (Ảnh: Sưu tầm)

Thần Bếp và Táo Quân là những người giám sát mọi việc trong gia đình. Còn Thành Hoàng là thần bảo hộ làng xã, bao gồm cả những người có công với nước sau khi mất được phong thần, phản ánh đạo lý “uống nước nhớ nguồn”.

Hệ thống thần thoại Việt Nam vô cùng phong phú, trải dài từ vũ trụ cho đến các hiện tượng tự nhiên đến đời sống xã hội. Tuy nhiên do chiến tranh và sự đứt đoạn văn hóa, nhiều câu chuyện đã bị thất lạc hoặc pha trộn với văn hóa phương Bắc. Dẫu vậy, những gì còn lại vẫn mang giá trị đặc biệt: vừa phản ánh trí tưởng tượng phong phú của người Việt cổ, vừa cho thấy cách họ lý giải thế giới, đối mặt với thiên nhiên và xây dựng bản sắc dân tộc. Giữa thời đại toàn cầu hóa, thần thoại Việt cần được kể lại, được tái hiện và được lan tỏa để thế hệ trẻ biết rằng văn hóa Việt chẳng hề thua kém bất kỳ nền thần thoại nào trên thế giới.