Hát Xoan Phú Thọ là làn điệu dân ca ra đời sớm nhất của cư dân nông nghiệp lúa nước, gắn liền với thời kỳ Hùng Vương dựng nước và chứa đựng giá trị lịch sử văn hóa vô giá của người Việt cổ. Di sản UNESCO này là bản trường ca vang vọng mãi mãi trong dòng máu Lạc Hồng.

Nguồn gốc từ nền văn minh lúa nước

Hát Xoan, tên gốc là Hát Xuân, là một loại hình nghệ thuật văn hóa văn nghệ xuất hiện từ rất sớm, được các nhà khoa học quốc tế khẳng định là nảy sinh từ quá trình lao động và giao tiếp của cư dân nông nghiệp lúa nước từ hàng vạn năm trước. Sự tồn tại của Hát Xoan là minh chứng hùng hồn cho sự phát triển rực rỡ và tiên tiến của văn hóa tiền sử Việt Nam.

Biểu diễn Hát Xoan Phú Thọ (Ảnh sưu tầm)

Ban đầu là tiếng hát trong mùa xuân, Hát Xoan nhanh chóng được các Vua Hùng nhận thấy ý nghĩa và tác dụng đối với đời sống xã hội. Vua Hùng đã ban chiếu chỉ, khuyến khích muôn dân lan truyền, phổ cập rộng rãi khắp các làng quê, và tổ chức thành các phường hát để phục vụ lễ hội. Sự bảo trợ này đã củng cố vị thế của Hát Xoan là di sản văn hóa gắn bó chặt chẽ với đất Tổ cội nguồn.

Từ Hát Xuân đến Hát Xoan: Sự tích công chúa Xuân Nương

Sự chuyển đổi tên gọi từ Hát Xuân sang Hát Xoan gắn liền với một truyền thuyết lịch sử đầy nhân văn thời Vua Hùng. Chuyện kể rằng, Lân Lang Vương lên ngôi Vua Hùng, khi nhà vua đi dẹp giặc trở về Bảo Điện, Hoàng Hậu bỗng trở dạ nhưng khó sinh. Dân làng An Thái tâu với Vua rằng có người con gái tên Quế Hoa hát múa rất hay có thể giúp Hoàng Hậu khuây khỏa.

Quả thật, tiếng hát và điệu múa của Quế Hoa đã làm Hoàng Hậu an thai, sau đó sinh được một công chúa vào mùa xuân. Vua đặt tên công chúa là Xuân Nương. Để tránh phạm vào tên húy của công chúa, Hát Xuân được chuyển gọi thành Hát Xoan từ đó. Sự tích này không chỉ giải thích tên gọi mà còn cho thấy Hát Xoan có vị trí đặc biệt trong cung đình và Hoàng Triều thời bấy giờ.

Đức Vua Bà Đông Cung Đệ Bát Vị Xuân Nương Công Chúa (Ảnh sưu tầm)

Ba phần cốt lõi của Hát Xoan

Hát Xoan có một cấu trúc rất phong phú và đa dạng, với hàng chục làn điệu khác nhau được chia thành ba phần chính lớn, phản ánh toàn bộ đời sống tôn giáo, xã hội và tình cảm của người Việt thời Văn Lang Hùng Vương:

1. Hát nghi lễ: Đây là phần mang tính tôn giáo và nghiêm túc nhất. Nội dung là hát múa phục vụ các nghi lễ tại cửa đình làng, cầu Thành hoàng làng, thần linh, hay tế trời. Hát nghi lễ khởi đầu bằng dâng lễ, chào Vua và rước Vua vào đình. Điệu phụ giá rước kiệu Vua Hùng, điệu giáo trống giáo pháo cầu an hòa phúc lộc và điệu thơ nhang cầu vua giáng phúc đều nằm trong phần này.

Hát ‘Giáo trống, Giáo pháo,’ điệu hát mở đầu trong hát Xoan. (Ảnh sưu tầm)

2. Hát quả cách: Là phần đa dạng và phong phú nhất, phản ánh lao động và mọi tầng lớp trong xã hội phong kiến. Quả cách (quả là làn điệu, cách là trình diễn) bao gồm 15 làn điệu khác nhau, chia thành 4 nhóm chính. Các quả cách kể về nhân vật lịch sử (Kiều giang cách), chúc phúc các bậc thánh nhân (Nhàn ngân cách), thể hiện cảm xúc trước thiên nhiên bốn mùa (Xoan thời cách) và miêu tả các nghề nghiệp khác nhau (Ngư tiểu cách, Canh mục cách) trong xã hội nông thôn.

3. Hát giao duyên: Đây là phần thể hiện tình cảm của con người bằng tình yêu và trí tuệ. Gồm các hình thức như Hát Bỏ Bộ, Hát Huề (đố chữ), Hát Đúm và Hát Bợm. Hát Bỏ Bộ là múa hát minh họa các động tác sinh hoạt lao động nông dân. Hát Huề là đố chữ lắt léo để thử trí thử tài, khích lệ tinh thần hiếu học. Hát Bợm là hát tỏ tình giao duyên giữa nhóm nam và nhóm nữ trong các dịp trảy hội, là cầu nối cho những cuộc hẹn hò đôi lứa nên vợ nên chồng.

Di sản UNESCO và sứ mệnh bảo tồn hát Xoan

Ngày 24 tháng 11 năm 2011, Hát Xoan Phú Thọ đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của nhân loại. Nhờ sự nỗ lực triển khai thực hiện của các ban ngành, đoàn thể và nhân dân, Hát Xoan là di sản đầu tiên trên thế giới được UNESCO đồng ý rút khỏi Danh sách bảo vệ khẩn cấp, chuyển sang Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Lễ đón Bằng của UNESCO ghi danh Hát xoan Phú Thọ là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. (Ảnh sưu tầm)

Hiện nay, đã có hơn 100 câu lạc bộ với sự tham gia của 3 đến 4 thế hệ được thành lập. Nhiều cơ quan doanh nghiệp và trường học đã đưa Hát Xoan vào chương trình giảng dạy và hoạt động. Đây là minh chứng cho sức sống mãnh liệt và giá trị văn hóa tinh thần mà Hát Xoan mang lại.

Hát Xoan không chỉ là tài sản vô giá của Việt Nam mà còn là vốn quý của nhân loại. Giá trị lịch sử văn hóa sâu sắc của Hát Xoan đã ngấm vào xương tủy của dòng máu Lạc Hồng, bồi đắp nên bản lĩnh Việt Nam để gìn giữ non sông gấm vóc. Mỗi người dân Việt Nam cần phải nhận thức rõ trách nhiệm của mình trong việc bảo tồn và phát huy bản trường ca của nhân loại này.