Giữa nhịp sống hiện đại hối hả, tiếng hát xẩm xưa như vọng về từ một miền ký ức xa xôi, nơi những người nghệ sĩ dân gian mưu sinh bằng lời ca, tiếng đàn nơi góc chợ, bến sông. Hát xẩm không chỉ là tiếng rao rong mưu sinh, mà còn là hơi thở của đời sống, là hồn cốt của phố chợ Việt, lưu giữ qua bao thế hệ những câu hát thấm đẫm tình người.
Nguồn gốc và hành trình của tiếng hát xẩm
Hát xẩm là một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo của người Việt, xuất hiện từ hàng trăm năm trước và gắn liền với đời sống của những người dân nghèo, đặc biệt là người mù hành nghề ca hát để mưu sinh. Theo truyền thuyết, xẩm bắt nguồn từ thời vua Trần, khi một hoàng tử chẳng may bị mù đã sáng tạo ra lối hát này để bày tỏ nỗi lòng và truyền dạy lại cho dân gian.
Hát Xẩm là loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo của người Việt (Ảnh: Bảo Châu Elec)
Nghệ thuật hát xẩm có nguồn gốc từ vùng đất cổ Linh Nam, tức là khu vực Bắc Bộ Việt Nam ngày nay, và đã phát triển mạnh từ thế kỷ 16. Nó thường được biểu diễn bởi các nghệ sĩ xẩm, một nhóm người giàu kinh nghiệm và có trình độ cao trong việc trình diễn và sáng tác xẩm.
Nghệ sĩ biểu diễn Xẩm (Ảnh: Bảo Châu Elec)
Theo quan niệm dân gian, hát Xẩm thường được thực hiện bởi những nghệ sĩ khiếm thị nghèo khổ, phải lang thang khắp nơi, không có nhà cửa, chỉ sử dụng cây đàn và giọng hát của mình để kiếm sống. Hát Xẩm đã được UNESCO công nhận là di sản văn hoá phi vật thể quốc gia cần được bảo tồn.
Ban đầu, xẩm chỉ vang lên nơi đầu làng, bến nước, chợ quê. Đây là những không gian gần gũi, đượm hơi thở đời thường. Về sau, theo dòng người di cư, tiếng hát ấy theo chân các gánh xẩm rong lên phố thị, hòa vào nhịp sống tấp nập của Hà Nội, Nam Định, Hải Phòng... tạo nên hình ảnh quen thuộc: người nghệ sĩ với cây nhị, chiếc đàn bầu, cất tiếng ca giữa chợ đông người qua lại.
Gánh hát Xẩm ngày xưa (Ảnh: Thông tấn xã Việt Nam)
Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, hát xẩm không chỉ là kế sinh nhai mà còn trở thành “kho báu” văn hoá dân gian, nơi người xưa gửi gắm tâm tư, đạo lý, tình thương và cả những lời răn dạy thấm đẫm nhân văn. Dẫu có thời bị lãng quên giữa guồng quay hiện đại, tiếng hát xẩm vẫn âm thầm sống mãi, như tiếng lòng mộc mạc mà sâu sắc của người Việt qua bao thế hệ.
Đặc trưng của nghệ thuật hát xẩm
Hát xẩm là loại hình nghệ thuật dân gian mang đậm chất tự sự, kết hợp giữa âm nhạc, thơ ca và kể chuyện. Điểm độc đáo của xẩm nằm ở sự gần gũi, dung dị nhưng vẫn thấm đẫm tinh thần triết lý và nhân văn của người Việt xưa.
Tranh sơn mài “Hát Xẩm” của hoạ sĩ Nghiêm Xuân Quảng
Về âm nhạc, các làn điệu Xẩm phổ biến gồm:
Làn điệu Xẩm chợ: Là một trong những điệu Xẩm được biểu diễn ở những góc chợ với giai điệu ngắn gọn, giản dị, có chút hóm hỉnh để thu hút nhiều người nghe.
Làn điệu Thập ân: Được gọi là Xẩm thập ân, thể hiện chữ Hiếu trong xã hội. Nói về việc ghi nhớ 10 điều khắc ghi công ơn của cha mẹ từ nhỏ cho tới lúc trưởng thành. Tiếng xa của Thập ân mang theo sự da diết, giàu cảm xúc, dễ chạm tới tim của người nghe.
Làn điệu Phồn Huê: Thể hiện sự đồng cảm của nghệ nhân hát với phụ nữ thời phong kiến với nội dung thuật lại những đau khổ, tủi nhục mà người phụ nữ phải chịu đựng chỉ trích thói xấu của chồng, xã hội.
Điệu Riềm Huê: Còn được biết là Xẩm Huê Tình, thường có tiết tấu tươi vui kết hợp với giai điệu trống cơm giúp nghệ nhân hát truyền tải được rất nhiều màu sắc tâm từ tình cảm và nội dung. Nói về tình yêu đôi lứa, trào phúng, châm chọc thói hư tật xấu thời bấy giờ.
Điệu Chênh Bong: Mang nét trữ tình, duyên dáng kết hợp sự vui tươi, nhiệt huyết của tình yêu đôi lứa tuổi mới lớn, cập kê.
Điệu Hò bốn mùa: Còn gọi là Hò khoan, được biểu diễn bởi 1 tập thể. Chúng được dùng trong công việc của nông dân, hát hò trong những lúc cày cấy để nâng cao tinh thần. Sau này khi du nhập ra phố thị thì các nghệ nhân biểu diễn đã biến tấu đi để phù hợp hơn.
Điệu Hát ai: Nội dung than thở về cuộc đời, xã hội, những khó khăn và khổ cực trong cuộc sống. Thường xuất hiện trong 1 số đoạn của bài xẩm.
Biểu diễn hát Xẩm tại Rạp Hồng Hà (Ảnh: Bá Linh)
Về lời ca, xẩm dùng ngôn ngữ dân gian, đôi khi là những câu thơ lục bát, song thất lục bát, mang tính châm biếm, giáo huấn hoặc kể chuyện đời thường. Người hát xẩm không chỉ “ca” mà còn “nói”, vừa hát vừa trò chuyện, vừa đệm nhịp, khiến khán giả cảm thấy thân thuộc như nghe một người bạn tâm tình giữa chợ đời.
Biểu diễn hát xẩm trong một phiên chợ Xuân (Ảnh: Bá Linh)
Không chỉ là hình thức giải trí, hát xẩm còn là tấm gương phản chiếu đời sống xã hội: ca ngợi lòng trung hiếu, phê phán thói đời gian trá, thương cảm cho thân phận con người. Chính nhờ tính đời thường ấy, xẩm đã vượt ra khỏi khuôn khổ của một loại nhạc dân gian để trở thành tiếng nói của lòng dân: mộc mạc mà sâu sắc, đơn sơ mà đượm tình người.
Hát xẩm trong đời sống hôm nay
Trải qua bao biến thiên của thời gian, hát xẩm từng có lúc bị lãng quên giữa nhịp sống hiện đại. Thế nhưng, nhờ nỗ lực của các nghệ nhân và người yêu văn hoá dân gian như Hà Thị Cầu, Mai Tuyết Hoa, hay nhóm Xẩm Hà Thành, tiếng xẩm đang dần hồi sinh. Không còn là “tiếng rao rong” nơi chợ xưa, xẩm nay vang lên trên phố đi bộ, sân khấu nghệ thuật và trong lòng người yêu nhạc như một dấu ấn văn hoá sống động của phố cổ Hà Nội.
Nghệ nhân hát Xẩm Hà Thị Cầu (Ảnh: Bảo Châu Elec)
Nhiều dự án bảo tồn và sáng tạo đã giúp xẩm mang hơi thở mới khi kết hợp với nhạc cụ hiện đại, phối khí trẻ trung, hay đưa những đề tài đương đại vào lời ca. Dù ở hình thức nào, hát xẩm vẫn giữ nguyên linh hồn dân gian mộc mạc, thấm đẫm tình người, nhắc nhớ về một phần ký ức văn hoá Việt giữa phố phường tấp nập hôm nay.
Đọc thêm: Lan tỏa nghệ thuật hát xẩm theo cách của người trẻ
Từ tiếng rao rong trên những con phố xưa đến giai điệu ngân vang trên sân khấu hôm nay, hát xẩm vẫn giữ trọn linh hồn dân gian của người Việt: mộc mạc, sâu lắng và thấm đẫm nhân tình thế thái. Mỗi câu hát xẩm là một lát cắt của đời sống, là hơi thở của phố chợ, là lời nhắc nhở về sức sống bền bỉ của văn hoá dân tộc. Giữa nhịp sống hiện đại, khi những giá trị truyền thống dần phai nhạt, việc giữ cho tiếng xẩm còn vang mãi chính là giữ lại một phần hồn của đất Việt, dung dị mà sâu xa, cũ kỹ mà vĩnh hằng.
Contact Us
Messenger
Back to top