Giữa không khí rộn rã của những ngày đầu năm mới, Lễ hội Đền Cờn (thị xã Hoàng Mai, Nghệ An) lại khoác lên mình vóc dáng linh thiêng và sống động hơn bao giờ hết. Hàng vạn người từ khắp nơi quy tụ về đây không chỉ để thắp hương cầu an mà còn háo hức mong chờ nghi thức chạy ói và tung “kiệu bay” - nghi thức độc đáo đầy tính tâm linh và cộng đồng, thể hiện nét truyền thống, tình đoàn kết và niềm hy vọng của những người ngư .

Linh thiêng đền cổ, tâm linh thăng hoa

Đền Cờn tọa lạc trên gò Diệc, gần cửa biển Lạch Cờn của phường Quỳnh Phương (nay là phường Quỳnh Mai)  - một địa danh gắn liền với nghề biển lâu đời của người dân xứ Nghệ. Đền được xây dựng từ thời nhà Trần và thờ Tứ vị Thánh Nương gồm Thái hậu Dương Nguyệt Quả, bà nhũ mẫu và hai công chúa Triệu Nguyệt Khiêu, Triệu Nguyệt Hương. Với danh xưng “Nhất Cờn, Nhì Quả, Tam Bạch Mã, Tứ Chiêu Trưng”, Đền Cờn được xem là ngôi đền linh thiêng bậc nhất vùng biển Nghệ An.

Vào những ngày rằm, đầu tháng hay dịp lễ, đặc biệt là dịp lễ chính của đền, người dân địa phương

cùng du khách thập phương nườm nượp về dâng hương. Nhưng không phải lúc nào không khí cũng sôi động như lễ hội, khi nghi thức rước kiệu, cầu ngư, chạy ói và tung kiệu mang đến một sắc thái khác vừa trang nghiêm vừa tưng bừng.

Hình ảnh Đền Cờn Trong ở phường Quỳnh Mai, Nghệ An. Ảnh: Sưu tầm.

Lễ “Cầu Ngư” mang theo niềm tin và hy vọng của những người con vùng biển

Mỗi năm lễ hội được tổ chức trong 3 ngày từ 19 đến 21 tháng Giêng Âm lịch hàng năm. Trong sáng 21/1 diễn ra các nghi lễ quan trọng: lễ Động Ngự, lễ phát tích (Cầu Ngư), lễ hợp tế, lễ yên vị và dâng hương. Trong đó, lễ cầu ngư có vị trí đặc biệt: nhằm cầu cho mưa thuận gió hoà, ngư trường đầy cá tôm, biển lặng cá nhiều, đây là điều mà mọi ngư dân vùng biển khát khao.

Hình ảnh Lễ Cầu Ngư của Lễ hội Đền Cờn. Ảnh: Báo Kinh tế Đô thị.

Buổi lễ bắt đầu từ rất sớm, khi các vị chủ lễ tiến hành lễ Động Ngự tại Đền Cờn trong. Sau đó, đoàn rước khiêng năm kiệu hương án - mỗi kiệu do 20 thanh niên khỏe mạnh từ làng biển Quỳnh Phương di chuyển ra bãi biển để làm lễ. Trên kiệu là mâm lễ với bài vị, bát hương, hoa quả, xôi gà, bánh trái, thủ lợn, tất cả chuẩn bị cẩn thận thể hiện tấm lòng thành kính của người dân với thần biển và tổ tiên.

Ngay khi nghi Lễ Cầu Ngư kết thúc, hàng trăm người xung quanh cùng ùa vào mâm lễ lớn giữa bãi biển "cướp" lộc. Ảnh: Báo Tiền Phong.

Ngay khi nghi thức hoàn tất, một cảnh tượng hỗn độn đầy màu sắc diễn ra: người dân ùa vào “cướp lộc” từ mâm lễ như một nét sinh hoạt dân gian lâu đời, với niềm tin lộc đó sẽ mang đến may mắn, tài lộc cho cả năm. Cảnh người lao vào mâm lễ, chia nhau chiếc thủ lợn hay xôi gà, rồi phân phát cho nhau vừa náo nhiệt, vừa ấm tình làng xóm.

Tục chạy Ói và tung "kiệu bay" - điểm nhấn mê hoặc độc

Sau nghi lễ cầu ngư, đoàn rước kiệu quay trở về Đền Cờn Ngoài, và chính trên hành trình này diễn ra tục chạy Ói: trai làng bồng kiệu, chạy dọc bãi biển, xen lẫn với những pha tung kiệu cao giữa không trung, tiếng chiêng trống vang dội hòa cùng tiếng reo hò cổ vũ của người dân và du khách. Khung cảnh sôi động, náo nhiệt  vừa linh thiêng, vừa mãnh liệt.

Tục chạy Ói và tung kiệu độc đáo tại Lễ hội Đền Cờn. Ảnh: Báo Tiền Phong.

Nguồn gốc tập tục chạy Ói có liên quan đến Đền Quy Lĩnh (xã Quỳnh Lương, huyện Quỳnh Lưu), theo truyền thuyết, dân làng từng rước bát hương từ đền Quy Lĩnh về Đền Cờn để “ông về với bà”, tưởng nhớ công ơn thần linh phù hộ cho các vua chúa. Vì thế mỗi năm, lễ rước kiệu đi từ Đền Cờn sang Hòn Ói (nơi Đền Quy Lĩnh) rồi trở về, tượng trưng cho hành trình đoàn tụ, nhớ ơn tổ tiên đó chính là cốt lõi của tục chạy Ói xưa.

Đền Quy Lĩnh. Ảnh: sưu tầm.

Ngày nay, tục chạy Ói vẫn được giữ lại như một phần không thể thiếu của lễ hội, dù hình thức đã được biến đổi để phù hợp hơn với đời sống hiện đại. Dù vậy, mỗi lần kiệu bay lên không trung, bãi biển rợp tiếng hò reo, người xem vẫn cảm nhận được cái “hồn” của biển, của dân chài, của niềm tin sâu sắc vào thần linh.

Lễ hội kết nối tâm linh và cộng đồng

Lễ hội Đền Cờn không chỉ là dịp để người dân cầu một năm biển lặng, cá đầy khoang, mà còn là thời khắc để cộng đồng nhớ về nguồn cội, gìn giữ văn hóa truyền thống, tri ân thần biển. Bên cạnh đó, tục chạy Ói với sự kết hợp giữa nghi lễ trang nghiêm và màn diễn rước kiệu, tung kiệu đầy cảm xúc đã trở thành biểu tượng văn hóa biển của vùng Quỳnh Phương nói riêng, xứ Nghệ nói chung.

Lễ hội Đền Cờn đã trở thành một nét truyền thống không thể thiếu của người dân Quỳnh Phương nói riêng, Nghệ An nói chung. Ảnh: sưu tầm.

Đối với du khách, lễ hội mang lại trải nghiệm mạnh mẽ: không khí linh thiêng của đền cổ, tiếng trống chiêng vang vọng, mùi hương trầm nghi ngút, cảnh người dân rước kiệu chạy dọc bãi biển, tung kiệu giữa trời, tất cả gợi lên cảm giác vừa thiêng liêng, vừa phấn khích. Chính vì vậy, hàng vạn người từ nhiều nơi khắp cả nước đổ về tham dự mỗi dịp xuân về.

Lễ hội Đền Cờn và tục chạy Ói là minh chứng sống động cho sức sống bền bỉ của văn hoá tín ngưỡng truyền thống ở miền biển miền Trung. Dù xã hội thay đổi, nhịp sống đô thị cuốn đi nhiều thứ, nhưng khi những chiếc kiệu được khiêng, khi những đôi chân trai làng chạy dọc cát biển, khi kiệu bay lên trời giữa tiếng reo hò, người ta vẫn cảm nhận được cái hồn của biển, của cộng đồng, của ơn trên phù hộ.