Giữa vùng đồng bằng Bắc Bộ, bên dòng sông Cà Lồ, ngôi đền Sái uy nghiêm tọa lạc trên núi Thất Diệu, thuộc làng Thụy Lôi (xã Thụy Lâm, huyện Đông Anh, Hà Nội). Không chỉ mang giá trị lịch sử – văn hóa đặc sắc, đền Sái còn lưu giữ phong tục lễ hội rước vua giả độc đáo, tái hiện huyền tích xưa về vua Thục Phán An Dương Vương và đức Huyền Thiên Trấn Vũ.

Dấu ấn lịch sử và huyền tích linh thiêng

Đền Sái, còn được người dân gọi là đền làng Nhội, nằm trên núi Thất Diệu Sơn, giữa cánh đồng giáp ranh huyện Yên Phong (Bắc Ninh), cách di tích Cổ Loa khoảng 15km. Theo truyền thuyết, nơi đây gắn với câu chuyện vua Thục Phán An Dương Vương xây thành Loa Thành. Khi công trình liên tục sụp đổ, thần Kim Quy mách rằng do Bạch Kê Tinh ở núi Thất Diệu quấy phá. Sau khi được Huyền Thiên Trấn Vũ trợ giúp diệt trừ yêu tinh, thành Cổ Loa mới hoàn thành. Để tưởng nhớ công đức ấy, vua Thục cho lập đền Sái để thờ Huyền Thiên Trấn Vũ.

Tượng thờ Huyền Thiên Trấn Vũ tại Đền Sái (Nguồn: Sưu tầm)

Một truyền thuyết khác kể rằng các tiên nữ do Ngọc Hoàng sai xuống gánh đất giúp vua xây thành. Khi đi qua vùng này bị Bạch Kê trêu chọc, các nàng làm rơi đất, tạo thành bảy ngọn núi – Thất Diệu Sơn. Trên đỉnh núi còn Giếng Cô Tiên, quanh năm đầy nước trong, được người dân coi là nguồn nước linh thiêng ban phước lành.

Sử sách chép rằng năm 1011 (Thuận Thiên thứ hai), vua Lý Công Uẩn sau khi dời đô ra Thăng Long đã về đền Sái rước bài vị Huyền Thiên Trấn Vũ về kinh đô thờ phụng, đồng thời cho xây đền Quán Thánh bên hồ Tây – nay là một trong Thăng Long Tứ Trấn. Vì vậy, đền Sái được xem là gốc thờ Huyền Thiên Trấn Vũ của đền Quán Thánh ngày nay.

Kiến trúc cổ kính giữa núi non Thất Diệu

Đền Sái mang phong cách kiến trúc truyền thống Việt, được xây dựng theo kiểu "Tiền Thần – Hậu Phật", vào cuối thời Lê – đầu thời Nguyễn. Cổng Tam quan đồ sộ còn gọi là Ngũ môn quan, có ba cửa chính và hai cửa phụ, chạm khắc tinh xảo hình long, ly, quy, phượng, hổ phù, rồng vờn mây.

Tam quan Đền Sái (Nguồn: Sưu tầm)

Qua Tam quan là gác chuông ba gian hai chái, nơi treo quả chuông đồng lớn do dân làng Nhội đúc thời Thành Thái (triều Nguyễn). Tiếp đến là nhà Kính Thiên – công trình nổi bật với tám mái chồng diêm, sáu đầu đao cong vút, mang vẻ uy nghi. Giữa nhà là bia đá “Huyền Thiên Đạo Quán" dựng năm Chính Hòa Tân Tỵ (1701), chạm khắc bốn mặt ca ngợi cảnh đẹp và công đức thần Huyền Thiên.

Phía sau là nhà Tiền tế và hậu cung, nơi thờ tượng Huyền Thiên Trấn Vũ bằng đất sơn son thếp vàng, ngồi uy nghi trên bệ có hình rùa và rắn quấn quanh. Các vật thờ như cây hương đá, gạch lát nền thời Lê đều được bảo tồn nguyên vẹn. Trong khuôn viên còn có chùa Sái – công trình cổ được phục dựng sau chiến tranh, phục vụ nhu cầu tín ngưỡng của người dân địa phương.

Với giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc và văn hóa, đền Sái được xếp hạng Di tích Lịch sử – Nghệ thuật cấp quốc gia ngày 27/01/1986.

Lễ hội rước vua giả – nét văn hóa đặc sắc đầu xuân

Đền Sái nổi tiếng khắp vùng với lễ hội rước vua giả – phong tục lâu đời được tổ chức vào ngày 11 tháng Giêng âm lịch hằng năm. Theo sử cũ, vua Thục An Dương Vương từng về bái yết Huyền Thiên Trấn Vũ tại đền Sái.

Nghi lễ rước vua giả ngày 11 tháng Giêng (Nguồn: Sưu tầm)

Sau thấy việc đi lại từ Cổ Loa quá xa, nhà vua cho phép dân làng Thụy Lôi thực hiện nghi thức thay mình – từ đó hình thành tục rước vua giả.

Người được chọn đóng vai vua và chúa phải là người đức độ, sức khỏe tốt, tuổi cao. Trong lễ, vua lên đền Thượng tế Cao Sơn Đại Vương, còn chúa lên đền Sái làm lễ thỉnh Huyền Thiên Trấn Vũ. Sau đó, cả hai thực hiện nghi lễ ướm gươm chém đá, tượng trưng cho việc trừ diệt Bạch Kê Tinh giúp vua xây thành.

“Vua” và “Chúa” giả trong lễ hội tại Đền Sái (Nguồn: Sưu tầm)

Không khí hội tưng bừng với chiêng trống, kèn, phướn, cờ, phường bát âm cùng những điệu hát dân gian. Đặc biệt, "Chúa" còn diễn xướng bài mừng tựa, kể lại chiến tích trừ tà, trong tiếng reo hò cổ vũ của dân làng.

Sau lễ tế, đoàn rước long trọng đưa vua chúa hồi đình, tổ chức yến tiệc, đấu vật, chọi gà, hát dân ca. Khi lễ kết thúc, "vua" trở về nhà mình – dinh vua được dựng tượng trưng, bà con đến chúc mừng như đón vị quân vương thật sự.

Phong tục độc đáo này được khôi phục từ thập niên 1980 và đến nay vẫn được UBND xã Thụy Lâm và huyện Đông Anh duy trì, trở thành một di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu của vùng đất Cổ Loa – Đông Anh.

Điểm đến tâm linh và du lịch hấp dẫn

Đền Sái ngày nay là địa chỉ du lịch văn hóa - tâm linh hấp dẫn du khách khi về với vùng đất địa linh Đông Anh. Bao quanh khu đền là rừng cây cổ thụ xanh mát, cảnh quan hài hòa giữa núi và đồng bằng. Từ đỉnh núi, tiếng chuông chùa Sái ngân vang giữa không gian thanh tịnh khiến lòng người như được gột rửa muộn phiền.

Đền Sái tại thôn Thụy Lôi (Nguồn: Sưu tầm)

Đến đây, du khách không chỉ chiêm ngưỡng kiến trúc cổ kính, nghe những huyền thoại về Thục Vương và Huyền Thiên, mà còn được hòa mình trong không khí lễ hội đầu xuân, thưởng thức món giò mo, xôi vò nếp cái hoa vàng - những đặc sản của vùng Thụy Lôi.

Đền Sái không chỉ là chứng nhân lịch sử mà còn là biểu tượng văn hóa sống động, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của người dân Đông Anh và trở thành điểm nhấn du lịch tâm linh đặc sắc của Hà Nội.