Giữa đại ngàn Tây Nguyên, từ đá núi vô tri, người dân đã khắc nên âm thanh, tiếng vang của đất trời, của rừng già và của ký ức. Đó chính là đàn đá: nhạc cụ cổ nhất và kỳ lạ, vang lên giữa tiệc lễ, mùa màng, cuộc đời. Mỗi nhát gõ lên phiến đá không chỉ tạo tiếng vang, mà còn gợi nhắc về cội nguồn, về mối liên hệ giữa con người với thiên nhiên và thần linh. Đàn đá không chỉ là âm nhạc mà là lời kể, là tâm hồn của một vùng cao nguyên rộng lớn.

Đàn đá là gì? Nguồn gốc và đặc trưng

Đàn đá trong tiếng Việt có nghĩa là “nhạc cụ đá”, là một dạng lithophone, gồm nhiều thanh đá có kích thước và độ dày khác nhau, khi gõ vào cho ra các nốt khác nhau. Thanh đá lớn, dày tạo âm trầm vang; thanh nhỏ, mỏng cho âm thanh cao, vang rền.

Đàn đá, âm hưởng độc đáo của các dân tộc Tây Nguyên (Ảnh: mytour.vn)

Những bộ đàn đá cổ xưa nhất được khám phá tại Tây Nguyên có niên đại khoảng 2.500–3.000 năm tức từ thời tiền sử. Đàn đá hiện diện ở nhiều tỉnh cao nguyên như Đắk Lắk, Lâm Đồng, Đắk Nông, Gia Lai, Kon Tum… Âm thanh của đàn đá được nhiều người mô tả như “tiếng suối, tiếng rừng, tiếng mưa” vang vọng, nguyên sơ, lúc trầm ấm, lúc ngân nga, khắc họa rõ nét thiên nhiên Tây Nguyên.

Vai trò văn hoá, tâm linh và đời sống cộng đồng của đàn đá

Đàn đá từng là âm nhạc của buôn làng vang lên trong lễ mừng lúa mới, lễ cúng thần linh, hội làng, đám cưới, nghi lễ cộng đồng; là nhịp đập của đời sống tinh thần. Mỗi âm thanh phát ra từ đá không chỉ giai điệu, mà còn như lời cầu sung túc, bình an, mưa thuận gió hòa,... Đây là những sắc màu tâm linh đặc trưng của người Tây Nguyên.

Đàn đá là một nhạc cụ gõ cổ nhất của Việt Nam và là một trong những loại nhạc cụ cổ sơ nhất của loài người. (Ảnh: Hội Di sản Văn hoá Việt Nam)

Không gian trình tấu thường giản dị: các thanh đá đặt trên giá ngang, nghệ nhân dùng dùi gõ từng thanh tạo nên âm vang lan tỏa giữa rừng núi, vang vọng giữa bản làng, kết nối giữa con người, thiên nhiên và tổ tiên.

Ngày nay, đàn đá vẫn được trình diễn trong những lễ hội văn hóa, sự kiện bảo tồn bản sắc hay hoạt động du lịch cộng đồng, giúp lan tỏa tiếng nói của núi rừng đến với đông đảo người nghe bên ngoài Tây Nguyên.

Thách thức bảo tồn và giá trị di sản

Dù có giá trị cổ xưa và giàu tính văn hóa, đàn đá không tránh khỏi nguy cơ mai một do biến động xã hội: nhiều bộ lạc Tây Nguyên hiện đã di cư, giao thoa văn hóa, lối sống hiện đại và nhạc cụ kim loại như cồng chiêng, đàn t’rưng… dần thay thế.

Tuy nhiên, các phát hiện khảo cổ và nỗ lực bảo tồn gần đây như tìm lại các bộ đàn đá, trưng bày tại bảo tàng, tổ chức biểu diễn, thu âm, hướng dẫn truyền dạy cho thế hệ trẻ đã góp phần giữ cho âm thanh nguyên sơ ấy không bị lãng quên.

(Ảnh: Sưu tầm)

Việc gìn giữ đàn đá không chỉ là bảo tồn một nhạc cụ, mà còn là giữ gìn linh hồn của núi rừng, là giữ mãi một phần ký ức cổ đại và bản sắc văn hóa đặc trưng của người Tây Nguyên.

Đọc thêm: Đàn đá, âm hưởng độc đáo của các dân tộc Tây Nguyên

Đàn đá Tây Nguyên là minh chứng sống động rằng, ngay từ thời tiền sử, con người đã biết lắng nghe tiếng đá, hiểu đá và biến đá thành âm thanh của đất trời, của rừng núi và của tâm linh. Giữa bạt ngàn đại ngàn, tiếng đàn đá vang lên không chỉ là giai điệu, mà là lời kể về cội nguồn, là sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa con người và thiên nhiên. Giữ gìn và truyền lại nghệ thuật đàn đá chính là giữ gìn bản sắc, giữ gìn linh hồn của một dân tộc bản địa.