Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh không chỉ là giai điệu mộc mạc vang vọng trên đồng ruộng, ghe thuyền hay khi ru con, mà còn là biểu tượng tinh thần và bản sắc văn hoá sâu sắc của con người xứ Nghệ. Được vinh danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại, Ví, Giặm như sợi dây kết nối quá khứ và hiện tại, nuôi dưỡng và lan tỏa hồn quê Nghệ Tĩnh qua bao thế hệ.

Sở hữu lịch sử lâu đời và giá trị ý nghĩa đa tầng

Dân ca Ví, Giặm có nguồn gốc lâu đời tại hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh, nơi phong tục, ngôn ngữ và giọng hát mang dấu ấn rất riêng. Vào ngày 27 tháng 11 năm 2014, loại hình dân ca này chính thức được UNESCO công nhận là Di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại, điều đó khẳng định giá trị tinh thần và văn hoá sâu sắc mà Ví, Giặm mang lại.

Lễ kỷ niệm 10 năm dân ca Ví, Giặm và được UNESCO vinh danh là di sản văn hóa phi vật thể. (Ảnh: consosukien.vn.)

Ví và Giặm được thực hành rộng rãi, không cần nhạc cụ đệm, người hát có thể ngân nga trong lúc làm việc như trồng lúa, chèo thuyền, làm nón lá hoặc ru con ngủ. Các lời ca Ví, Giặm sử dụng ngôn ngữ phương ngữ Nghệ Tĩnh, giọng hát đặc trưng thể hiện rất rõ nét âm điệu riêng biệt của người dân xứ Nghệ.

Giai điệu mang trong mình đầy ý nghĩa nhân văn

Giai điệu Ví, Giặm thường ngợi ca lòng hiếu kính cha mẹ, trung thành, tình cảm gia đình, tình làng nghĩa xóm và sự giản dị chân thành trong đời sống. Những làn điệu này giúp người hát nhẹ bớt vất vả mưu sinh, xoa dịu nỗi buồn, đồng thời là phương tiện để bày tỏ tình cảm giữa nam nữ, chia sẻ nỗi lòng, giao lưu yêu thương.

Dân ca Ví, Giặm xuất phát từ những hoạt động giản dị trong đời sống. (Ảnh: Sưu tầm.)

Điệu Ví có nhiều thể loại như hát khi cấy lúa, khi làm nón hay dệt vải, với các kiểu hát đơn, hát đối đáp hoặc hát nhóm. Giặm thì thường là hát ru, hát kể chuyện hoặc đối thoại nam nữ. Ca từ thường được sáng tác theo các hình thức vần điệu truyền thống như lục bát, năm tiếng, ngũ ngôn, với ngôn từ giản dị mà sâu sắc.

Ví đối đáp giữa nam và nữ. (Ảnh: Sưu tầm.)

Nỗ lực trong hành trình bảo tồn và phát triển

Sau khi được UNESCO ghi danh, hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh đã triển khai nhiều chương trình bảo tồn, truyền dạy và phát huy dân ca Ví, Giặm. Chính quyền địa phương phối hợp cùng ngành văn hóa để thành lập các câu lạc bộ dân ca, tổ chức liên hoan, cuộc thi hát và đưa Ví, Giặm vào trường học như phần giáo dục truyền thống.

Tổ chức các câu lạc bộ Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh. (Ảnh: Báo Hà Tĩnh.)

Tính đến nay, số lượng câu lạc bộ Ví, Giặm tại Nghệ An và Hà Tĩnh rất lớn, với hàng trăm nghệ nhân và giọng ca thế hệ trẻ tham gia. Các không gian diễn xướng dân ca được phục dựng, những bài hát cổ được sưu tầm, biên soạn và truyền dạy cho những người mới để đảm bảo tính liên tục của di sản. 

Các hoạt động bảo tồn không chỉ gắn với địa phương mà còn hướng tới quốc tế, đưa Ví, Giặm xuất hiện trong các liên hoan văn hoá, biểu diễn sân khấu lớn, quảng bá hình ảnh di sản Nghệ Tĩnh đến bạn bè trong nước và thế giới.

Nghệ nhân Nhân dân Võ Thị Vân và các mầm non Ví, Giặm thuộc CLB Dân ca Ví, Giặm xã Ngọc Sơn. (Ảnh: ngheandost.gov.)

Dù Ví, Giặm có sức sống mạnh mẽ, nhưng việc duy trì và phát triển vẫn đối mặt với không ít khó khăn. Trong bối cảnh hiện đại hóa, nhiều bạn trẻ ít tiếp xúc với các thể loại dân ca truyền thống, trong khi giọng hát, ngữ điệu phương ngữ Nghệ Tĩnh đang dần mai một. Việc đổi mới cách truyền dạy, lồng ghép dân ca vào hoạt động du lịch, giáo dục văn hóa, biểu diễn nghệ thuật là cần thiết để di sản này tiếp tục lan tỏa.