Tranh dân gian Đông Hồ là kết quả của quy trình chế tác kỳ công, nơi những nguyên liệu mộc mạc từ thiên nhiên trở thành sắc màu trường tồn trên giấy điệp. Trong bài viết này Inside Viet Nam sẽ giới thiệu về cách thức tạo nên một bức tranh Đông Hồ, giúp bạn khám phá bí quyết truyền đời đã giữ cho dòng tranh truyền thống sống mãi với thời gian và trở thành biểu tượng văn hóa quý báu của dân tộc.
Giai đoạn chuẩn bị nguyên liệu - Sự kết tinh giữa sáng tạo và thiên nhiên
Giai đoạn chuẩn bị là bước nền tảng nơi nghệ thuật Đông Hồ kết hợp nhuần nhuyễn giữa sự sáng tạo của con người và nguyên liệu tự nhiên. Toàn bộ quy trình bắt đầu từ bản khắc gỗ, nơi các nghệ nhân sáng tác, thường là những nhà Nho có học thức và am hiểu sâu sắc về văn hóa, thực hiện công đoạn ra mẫu để định hình chủ đề và bố cục tranh. Sự sáng tác này quyết định tính phong phú của dòng tranh, bao quát từ cảnh sinh hoạt, lịch sử, cho đến các ẩn dụ đạo lý sâu sắc. Sau khi mẫu được chấp thuận, chúng được chuyển sang cho các nghệ nhân khắc ván, nơi mỗi màu sắc cơ bản trong tranh sẽ tương ứng với một bản khắc gỗ riêng biệt. Quá trình này đòi hỏi sự tách lớp màu chính xác ngay từ đầu và phải đảm bảo sự trùng khớp tuyệt đối giữa các bản khắc để tránh tình trạng các mảng màu bị lệch khi in chồng lên nhau.
Tranh Đông Hồ đòi hỏi sự khéo léo của nghệ nhân
Song song với việc chế tác ván khắc, giấy Điệp cũng được chế tác, đây chính là linh hồn của tranh Đông Hồ. Khác với giấy dó thông thường, giấy dó sử dụng cho tranh Đông Hồ được gia công đặc biệt bằng cách quét hỗn hợp bột vỏ sò điệp (nghiền nát) trộn với bột hồ (nấu từ gạo tẻ, bột sắn). Hỗn hợp này được quét lên bề mặt giấy bằng dụng cụ gọi là "Thét" (một loại chổi làm từ lá thông phơi héo), rồi đem phơi khô. Lớp hồ điệp này tạo cho giấy một lớp nền trắng ngọc trai, có tác dụng chống ẩm mốc và đặc biệt là tạo hiệu ứng ánh kim lấp lánh độc đáo khi ánh sáng chiếu vào, mang lại độ bền và tính thẩm mỹ khác biệt. Tiếp theo là việc chuẩn bị mực in. Tranh Đông Hồ chỉ sử dụng các màu sắc được pha chế hoàn toàn từ thiên nhiên, như màu vàng từ hoa hòe; màu den từ than đu hoặc than lá trẻ; và màu đỏ từ sỏi son hoặc gỗ vang. Cuối cùng, dụng cụ in chính là bìa – một hộp gỗ không nắp, bên trong nhồi rơm và căng vải bố, đóng vai trò như đệm lót và là nơi thợ dùng thét để phết màu và rập ván in để lấy màu trước khi chuyển lên giấy, giữ cho mực in luôn đều và ẩm.
Tranh Đông Hồ được phơi thủ công
Kỹ thuật in màu nghiêm ngặt
Sau khi nguyên vật liệu đã được chuẩn bị tỉ mỉ, quá trình in tranh Đông Hồ được tiến hành theo một quy trình kéo dài nhiều ngày, thể hiện tính kỷ luật và sự kiên nhẫn cao của người thợ. Nguyên tắc cốt lõi trong kỹ thuật in Đông Hồ là in từng màu và phải đợi màu đã in khô hoàn toàn trước khi chuyển sang màu tiếp theo, do đó, mỗi ngày thường chỉ thực hiện được một màu. Điều này là tối quan trọng để đảm bảo các sắc tố được tươi sáng, trong trẻo và tránh bị bệt hay hòa lẫn. Số lượng màu sắc của bức tranh sẽ quyết định số ngày in, khẳng định giá trị của lao động thủ công trong nghề này.
Từng bức tranh được in màu cẩn thận
Thứ tự in màu được tuân thủ chặt chẽ theo quy tắc truyền thống, dựa trên độ đậm nhạt và chức năng của màu. Màu nền, khởi đầu, luôn là bản khắc gỗ màu đỏ tiên phong (hoặc các màu sáng nhất). Màu đỏ được in đầu tiên để tạo ra độ nền và sự rực rỡ, giúp các màu sau trở nên nổi bật. Sau khi lớp màu đỏ khô, các bản khắc màu trung gian như xanh, vàng, hoặc ghi xám sẽ được in chồng lên qua các ngày kế tiếp. Lần in cuối cùng và quan trọng nhất luôn dành cho bản khắc gỗ màu đen (bản khắc nét). Màu đen được in sau cùng để định hình, làm sắc nét và tạo sự mạnh mẽ cho toàn bộ bố cục bức tranh, giống như chiếc khung viền hoàn thiện cho tác phẩm. Kỹ thuật in ấn theo nguyên tắc bản tiên phong màu đỏ, bản sau cuối màu đen này không chỉ là một quy luật kỹ thuật mà còn là bí quyết truyền đời giúp các sắc tố trên bức tranh Đông Hồ luôn giữ được sự tươi sáng và độ sống động cao nhất, tạo nên giá trị văn hóa không thể sao chép.
Khuôn để tạo nên tranh Đông Hồ
Quy trình làm tranh dân gian Đông Hồ là một quá trình kỳ công và giàu tính nghệ thuật, minh chứng cho tài năng và sự kiên nhẫn của người nghệ nhân Việt. Mỗi bức tranh hoàn thiện không chỉ là một món đồ trang trí mà còn là một câu chuyện văn hóa, được dệt nên từ những nguyên liệu tự nhiên và các quy tắc in khắc truyền thống. Hiểu rõ các bước làm tranh Đông Hồ chính là cách để chúng ta trân trọng hơn dòng tranh dân gian truyền thống, một di sản văn hóa quý báu của dân tộc Việt Nam.
Contact Us
Messenger
Back to top